Çin, Covid haberleri yapan Zhang Zhan'ı dört yıl daha hapse mahkûm etti; karar uluslararası tepki çekti

11 dakikalık okuma
Çin, Covid haberleri yapan Zhang Zhan'ı dört yıl daha hapse mahkûm etti; karar uluslararası tepki çekti

Wuhan'dan haber yaptığı için ikinci kez hapis cezası

Çinli yurttaş gazeteci 42 yaşındaki Zhang Zhan, Şanghay'da kapalı kapılar ardında görülen davanın ardından dört yıl daha hapis cezasına çarptırıldı. Karar, serbest bırakılması yönündeki uluslararası çağrıları yeniden alevlendirdi. Eski avukat, 2020'de koronavirüs yayılırken Wuhan'daki yaşamı belgeleyerek dünya çapında tanınmıştı. Yeni mahkûmiyetinde, ilk davadaki suçlamanın aynısı kullanıldı: kavga çıkarmak ve kargaşaya yol açmak.

İçindekiler
  1. Wuhan'dan haber yaptığı için ikinci kez hapis cezası
  2. Wuhan'da telefondan hapis cezasına
  3. Yeni karara giden süreç
  4. Eski avukatı suçlamanın neyle ilgili olduğunu söylüyor
  5. Kamu düzeni yasası çevrimiçi ifadeleri nasıl kapsıyor?
  6. Basın özgürlüğü örgütleri serbest bırakılmasını istiyor
  7. Avrupa, adil yargılanma ve sağlık bilgisi çağrısı yaptı
  8. Çin'deki basın kısıtlamalarının sayılarla görünümü
  9. Sağlık acil durumlarını bildirmek için yeni bir yol
  10. Haberlerin arkasındaki eski avukat
  11. Dava, krizleri belgeleyenler için ne anlama geliyor?
  12. Öne Çıkanlar

Zhang, önceki dört yıllık cezasını Mayıs 2024'te tamamladı ancak özgürlüğü bir yıldan az sürdü. Ağustos ayında polis tarafından yeniden gözaltına alındı ve daha sonra Şanghay'daki Pudong Gözaltı Merkezi'nde tutuldu. Destekçileri, son duruşmanın kısa bir kararla sona erdiğini söyledi. Dava, geniş kapsamlı ifadeler içeren bir kamu düzeni yasası uyarınca yürütülen kovuşturmada çevrimiçi paylaşımlarını bir kez daha merkeze taşıyor.

Yetkililer, yeni suçlamanın dayandığı somut eylemleri kamuoyuna açıklamadı ve son yargılamada Zhang'ın bağımsız bir avukata erişiminin olup olmadığını netleştirmedi. Davasını izleyen hak örgütleri, kovuşturmanın paylaşımlarını ve çevrimiçi yorumlarını hedef aldığını söylüyor. Hızla gelişen bir sağlık acil durumu sırasında yaptığı haberlerin kamu yararına olduğunu ve hiçbir zaman suç sayılmaması gerektiğini savunuyorlar.

Ceza, Çin'in kişilerin olağan emir-komuta zincirini atlayarak halk sağlığı acil durumlarını doğrudan bildirmesine olanak tanıyan bir değişikliği onaylamasından kısa süre sonra geldi. Bu düzenleme, uyarıların yetkililere daha hızlı ulaşmasını amaçlıyor. Zhang'ın yeniden hapse atılması, bağlantılı bir kaygıyı gündeme getiriyor: Bir krizi belgeleyen kişiler, cezalandırılma riskiyle karşılaşmadan açıkça konuşabilecek mi?

Wuhan'da telefondan hapis cezasına

Zhang, şehrin sıkı kısıtlamalar altında olduğu Şubat 2020'de Wuhan'a gitti. Akıllı telefonuyla hastanelerden, sokaklardan, mahallelerden, karantina kontrol noktalarından ve mahalle komitelerinden videolar ve kısa yazılı anlatımlar paylaştı. Ayrıca bölge sakinleriyle ve küçük işletme sahipleriyle röportaj yaptı; kimi zaman insanların sağlık hizmeti almak için sıra beklediği veya yetkililerle tartıştığı yerlerden canlı yayın yaptı.

Haberlerinde kalabalığı, kıtlığı ve kısıtlamaları belgeledi. Bu anlatımlar, durumun kontrol altında olduğunu ve eleştirmenlerin söylenti yaydığını öne süren ilk resmî açıklamalarla çelişiyordu. Wuhan dışındaki insanlar için bu kayıtlar, acil durum sırasında günlük yaşamı devlet medyasından bağımsız çalışan birinin gözünden aktarıyordu.

Reklam

Çinli sansürcüler 2020'nin başlarında bağımsız haberleri kısıtlamak için hızla harekete geçti. Birkaç yurttaş gazeteci ortadan kayboldu veya gözaltına alındı. Fang Bin, ceset görüntüleri paylaştıktan sonra ortadan kayboldu. Li Zehua güvenlik görevlilerince götürüldü, daha sonra yeniden ortaya çıktı ve gözaltında yaşadıklarını anlattı. Bu vakalar, izinsiz pandemi haberlerine ve yetkililerin zararlı söylentiler olarak nitelediği paylaşımlara yönelik daha geniş çaplı bir kampanyanın parçasıydı.

Zhang, Mayıs 2020'de tutuklandı ve aynı yılın Aralık ayında yargılandı. Hukuk ekibi, gözaltına alınmasından kısa süre sonra açlık grevine başladığını söyledi. Avukatları polisin onu zorla tuttuğunu ve midesine beslenme sondası yerleştirdiğini, gözaltında zorla beslendiğini anlattı. Kilosunun hızla düştüğü bildirilirken hak örgütleri sağlığı konusunda uyarıda bulundu.

İlk kez yargılanması, hassas olayları devlet tarafından verilmiş bir basın kartı olmadan belgeleyen kişilerin karşılaştığı risklerin simgesi hâline gelmesine yol açtı. İkinci ceza, aynı süreli bir hapis cezasını tamamlamış olan Zhang'ın şimdi dört yıl daha cezaevinde kalacağı anlamına geliyor.

Yeni karara giden süreç

Zhang, Mayıs 2024'te serbest bırakılmasının ardından Şanghay'da gözlerden uzak yaşadı. Yaz sonuna doğru yeniden polis gözetimine alındı. Süreç, pandeminin ilk aylarından, ilk cezasını tamamlamasının ardından ikinci kez yargılanmasına uzanıyor.

  • Şubat 2020: Zhang Wuhan'a gitti; koronavirüs acil durumuna ilişkin videolar ve yazılı anlatımlar yayımlamaya başladı.
  • Mayıs 2020: Şehirden haber yaptıktan sonra tutuklandı.
  • Aralık 2020: İlk dört yıllık hapis cezasıyla sonuçlanan davada yargılandı.
  • Mayıs 2024: Cezasını tamamladıktan sonra serbest bırakıldı.
  • Ağustos 2024: Yeniden gözaltına alındı ve daha sonra Şanghay'daki Pudong Gözaltı Merkezi'nde tutuldu.
  • 23 Eylül 2025'e kadar: Şanghay'da bir mahkeme, cuma günü kapalı kapılar ardında yapılan duruşmanın ardından Zhang'ı dört yıl daha hapis cezasına çarptırdı.

Destekçileri, son duruşma sırasında adliye binasının önünden geri çevrildiklerini söyledi. Duruşmanın saati ve yerinin çok kısa süre önce bildirildiğini, çevrede yoğun polis varlığı bulunduğunu da belirttiler. Diplomatların duruşmaya katılmasına izin verilmedi.

Zhang'ın savunmasında tanıklık etmeyi teklif eden avukat Peng Yonghe, aynı gün polis denetimine alındı. Duruşma çevresindeki kısıtlamalar, yargılama sürecinin nasıl yürütüldüğünü dışarıdan gözlemleme olanaklarını da sınırladı.

Eski avukatı suçlamanın neyle ilgili olduğunu söylüyor

Zhang'ı 2020'de temsil eden Ren Quanniu, yeni davadaki iddiaların Zhang'ın yurt dışındaki internet sitelerinde yayımladığı yorumlara dayandığını söyledi. Çevrimiçi görüş bildirmenin cezai yaptırımla sonuçlanmaması gerektiğini savundu.

Bu suçlamalar, Zhang'ın yurt dışındaki internet sitelerinde yaptığı yorumlara dayanıyor. Çevrimiçi görüş bildirmek suç sayılmamalı.

Hak savunucusu gruplar da kovuşturmayı, kamu düzenini bozan bir eyleme karşılık verilmesinden ziyade ifade nedeniyle cezalandırma olarak nitelendiriyor. Destekçileri, Zhang'ın yorumlarının barışçıl olduğunu söylüyor. Buna rağmen karar, Wuhan'da haber yaparken de kendisine yöneltilen aynı suç kapsamında yıllarca cezaevinde kalacağı anlamına geliyor.

Reklam

Yurt dışındaki internet sitelerine yapılan atıf önem taşıyor; çünkü Çin'in kamu düzeni yasası, kamusal alanlardaki eylemlerin yanı sıra çevrimiçi ifadeler hakkında da kullanıldı. Zhang'ın davasında destekçileri, Çin dışındaki platformlarda yayımlanan yorumların suçlamaların odağına alındığını söylüyor.

Kamu düzeni yasası çevrimiçi ifadeleri nasıl kapsıyor?

Çin ceza kanununun 293. maddesi, kavga çıkarmak ve kargaşaya yol açmak suçunu tanımlıyor. Suç kapsamına kamusal alanlarda olay çıkarmak, trafiği engellemek veya ciddi kargaşaya neden olmak gibi eylemler giriyor. Olağan koşullarda öngörülen en yüksek ceza beş yıl; önde gelen birçok ifade davasında neden dört yıl hapis cezası verildiğini de bu açıklıyor.

Bu hüküm son on yılda çevrimiçi ifadeler ve şiddet içermeyen aktivizm hakkında sıkça uygulandı. Mahkemeler bu maddeyi blog yazarlarını, insan hakları savunucularını ve taban örgütlenmesi yürütenleri mahkûm etmek için kullandı. Hak örgütleri, bu uygulamaların yasayı asıl kamu düzeni amacının çok ötesine taşıdığını savunuyor.

Yasanın geniş kapsamlı ifadeleri ve esnek yorumu, özellikle çevrimiçi paylaşımların geniş kitlelere ulaşması durumunda, neyin kargaşa sayılacağı konusunda polise geniş takdir yetkisi veriyor. Uygulamada, eleştiri yayımlayan bir kişi kamu düzenini korumayla ilişkilendirilen bir hüküm kapsamında ceza davasıyla karşılaşabiliyor.

Birleşmiş Milletler insan hakları ofisi sözcüsü Jeremy Laurence, hem Zhang'ın davasının yürütülme biçimi hem de suçlamanın ifadesi konusunda kaygılarını dile getirdi. Hükmün barışçıl ifadeyi cezalandırmaması gerektiğini söyledi ve BM İnsan Hakları Yüksek Komiseri'nin maddenin kullanımının durdurulması ve yürürlükten kaldırılması çağrısını aktardı.

Bağımsız gözlemcilerin duruşmaya alınmaması nedeniyle Zhang'ın davasının yürütülüş biçimine ilişkin kaygılar var. Ayrıca mahkûm edildiği suçlama muğlak ve belirsiz. Yüksek Komiser, bu hükmün kullanımına ara verilmesini istedi ve yürürlükten kaldırılması çağrısında bulundu.

Moratoryum, bir uygulamanın geçici olarak durdurulması; yürürlükten kaldırma ise yasalardan çıkarılması anlamına geliyor. Çin mahkemeleri siyasi açıdan hassas birçok davada gerekçeli kararların tamamını yayımlamadığından, dışarıdaki araştırmacılar 293. maddenin neden uygulandığını anlamak için çoğu zaman iddianamelere veya savunma açıklamalarına başvuruyor.

Basın özgürlüğü örgütleri serbest bırakılmasını istiyor

Sınır Tanımayan Gazeteciler'in Asya-Pasifik savunuculuk yöneticisi Aleksandra Bielakowska, Zhang'ın kamu yararına yaptığı haberleri takdirle karşıladı ve hükümetlere, Zhang'ın serbest bırakılması için Pekin'e baskı yapma çağrısında bulundu. Zhang'ın hapsedilmesini zulüm olarak nitelendirerek uluslararası diplomatik eylem çağrısı yaptı.

Zhang, insanlık dışı cezaevi koşullarında tutulmak yerine dünya çapında bir bilgi kahramanı olarak takdir edilmeli. Çilesi ve maruz kaldığı zulüm sona ermeli. Uluslararası diplomasi çevrelerinin Pekin'e baskı yaparak Zhang'ın derhal serbest bırakılmasını sağlaması hiç bu kadar acil olmamıştı.

Gazetecileri Koruma Komitesi'nin Asya-Pasifik direktörü Beh Lih Yi, yeni davada Zhang'ın gazeteciliğini cezalandırmak için yine asılsız suçlamalara başvurulduğunu söyledi. Suçlamaların düşürülmesini ve Zhang'ın serbest bırakılmasını istedi.

Bu, Zhang Zhan'ın gazetecilik faaliyetleri nedeniyle açıkça zulme uğraması anlamına gelen asılsız suçlamalarla ikinci kez yargılanışı. Çinli yetkililer tüm suçlamaları düşürmeli ve kendisini derhal serbest bırakmalı.

Reklam

Her iki örgüt de Zhang'ın hapsedilmesini, Çin'de bağımsız haberciliğin karşı karşıya olduğu daha geniş kısıtlamaların bir parçası olarak görüyor. Çağrıları Zhang'ın derhal serbest bırakılmasına odaklanırken BM'nin eleştirisi, mahkûmiyetinde kullanılan yasal hükmü de kapsıyor.

Avrupa, adil yargılanma ve sağlık bilgisi çağrısı yaptı

Avrupa Birliği'nin dış politika birimi de kararı kınayarak Zhang'ın derhal ve koşulsuz serbest bırakılması çağrısında bulundu. Birim, Çin'den adil yargılanma hakkını güvence altına almasını ve Zhang'ın sağlık durumu hakkında güvenilir bilgi vermesini istedi. İlk gözaltında açlık grevi yaptığına ilişkin haberler, sağlık konusundaki kaygıları daha da artırıyor.

AB dış ilişkiler baş sözcülerinden Anitta Hipper, Çin'e ifade özgürlüğüne saygı gösterme, avukata erişimi ve şeffaf yargılama süreçlerini güvence altına alma çağrısı yaptı.

Zhang Zhan hakkındaki kararı esefle karşılıyor, derhal ve koşulsuz serbest bırakılmasını istiyoruz. Çin, avukata erişim ve şeffaf yargılama süreçleri dâhil olmak üzere ifade özgürlüğünü ve adil yargılanma hakkını güvence altına almalı.

Adil yargılanma, kişinin bir ceza suçlamasına hakkaniyetli biçimde yanıt verebilmesini sağlayan güvenceleri, avukata erişim hakkı da dâhil olmak üzere, ifade eder. Kapalı duruşma, diplomatların dışlanması ve adliye çevresinde bildirilen kısıtlamalar, Zhang'ın davasının nasıl yürütüldüğüne ilişkin uluslararası kaygıların merkezinde yer alıyor.

Çin'deki basın kısıtlamalarının sayılarla görünümü

Sınır Tanımayan Gazeteciler, Çin'de en az 124 gazeteci ve medya çalışanının cezaevinde olduğunu bildiriyor. Örgütün 2025 Dünya Basın Özgürlüğü Endeksi'nde Çin, 180 ülke ve bölge arasında 178. sırada yer alıyor; bu da ülkeyi sıralamanın en altlarına ve bağımsız medya için en kısıtlayıcı ortamlardan birine yerleştiriyor.

Gözaltındaki gazetecilerin çoğu, geleneksel medya kuruluşlarının hassas konuları haberleştirmediği dönemlerde sosyal platformlar veya video uygulamaları üzerinden kitlelere ulaşan yurttaş gazeteciler. Zhang'ın Wuhan'dan yaptığı telefon haberleri de bu örüntüye uyuyor: Geleneksel bir haber merkezinde çalışmadan bilgi toplayıp yayımlayan bir kişi.

Aileler ve savunma ekipleri, yabancı medyaya konuşmamaları yönündeki uyarılar da dâhil olmak üzere çoğu zaman baskıyla karşılaşıyor. İfade özgürlüğüyle bağlantılı davalar genellikle kapalı görülüyor, kararlar kısa tutuluyor ve temyiz başvuruları sonucu nadiren değiştiriyor. Bu koşullar, Zhang'ınki gibi davaları bağımsız haberciliğin içinde bulunduğu daha geniş ortamın göstergesi hâline getiriyor.

Hapsedilen gazetecilerin sayısını izlemek, ifade özgürlüğünü kovuşturmak için kamu düzeni ve devlet güvenliği yasalarından yararlanılması da dâhil olmak üzere, zaman içindeki eğilimleri ortaya koyuyor. Bu veriler diplomatik ilişkilerde de gündeme geliyor; uluslararası ortaklar insan hakları diyaloglarında ve ticaret görüşmelerinde bu rakamlara atıfta bulunuyor.

Reklam

Sağlık acil durumlarını bildirmek için yeni bir yol

Zhang'ın mahkûm edilmesinden bir hafta önce Çin yasama organı, kişilerin halk sağlığı acil durumlarını doğrudan bildirmesine izin veren bir düzenlemeyi onayladı. Değişiklik, olağan emir-komuta zincirinin atlanmasını sağlıyor; böylece bir uyarı, yetkililerin her kademesinin bilgiyi yukarıya iletmesini beklemeden aktarılabiliyor.

Düzenleme, yerel yetkililerin kötü haberleri üst makamlara iletmekte tereddüt ettiği durumlarda erken uyarıları hızlandırmayı amaçlıyor. Covid'in ilk haftalarında ortaya çıkan bir sorunu ele alıyor: Wuhan'da meslektaşlarını uyarmaya çalışan doktorlar, söylenti yaydıkları gerekçesiyle soruşturmalarla karşı karşıya kalmıştı.

Doğrudan bildirim kanalı, insanlara yetkilileri uyarabilecekleri resmî bir yol sunarak bu riski kâğıt üzerinde azaltabilir. Uygulamadaki etkisi, kaygılarını dile getiren kişilerin misilleme görmeden konuşup konuşamayacağına ve polisin eleştirel anlatımlar yayımlayanlara karşı geniş kapsamlı kamu düzeni yasalarını kullanmayı bırakıp bırakmayacağına bağlı olacak.

Yeni kural, resmî sistemlere bildirimde bulunmak için bir yol oluşturuyor. Zhang'ın davası ise olayları bağımsız biçimde belgelemenin ve yorumları kamuya açık şekilde paylaşmanın taşıdığı risklerle ilgili. Sağlık bildirim kanalının krizler sırasında doğrudan tanıklıklara daha fazla alan açıp açmayacağı henüz belli değil.

Haberlerin arkasındaki eski avukat

Shaanxi eyaletinden olan Zhang, Covid'den yıllar önce bağımsız haberciliğe yönelmeden önce avukat olarak çalıştı. Hak ihlali davaları hakkında yazdı ve bilgileri doğrudan toplamak için sık sık seyahat etti. 2020'nin başlarında Wuhan'a gitme kararı, bu yerleşik yaklaşımının devamıydı.

Kullandığı araçlar basitti: bir telefon, video kayıtları, kısa metinler ve ziyaret ettiği yerlerden ara sıra yaptığı canlı yayınlar. Haberlerinde bölge sakinleriyle işletme sahiplerinin yaşadıklarına, sağlık hizmeti için kuyruklara, kısıtlamalara ve yetkililerle yaşanan anlaşmazlıklara odaklandı.

Destekçileri onu ilkeli ve açık sözlü biri olarak tanımlıyor. Zhang, 2020'de suçunu kabul etmeyi reddetti ve çalışmalarının kamu yararına olduğunu savundu. İlk cezasını tamamladıktan sonra, Ağustos 2024'te gözaltına alınana kadar büyük ölçüde gözlerden uzak yaşadı.

Dava, krizleri belgeleyenler için ne anlama geliyor?

Yetkililer bu tür kovuşturmaları olağan kamu düzeni davaları olarak tanımlıyor. Hak örgütleri ise devletin anlatısına meydan okuyan ifadelerin kargaşa veya söylenti yayma olarak yeniden nitelendirildiği bir örüntü görüyor. Yurttaş gazeteciliği ile yasa dışı kargaşa arasındaki sınır belirsizliğini koruyor; bu da yetkililere geniş hareket alanı tanırken insanları kendilerini sansürlemeye itiyor.

Bağımsız haberciler video platformları, şifreli mesajlaşma uygulamaları ve yurt dışındaki internet siteleri üzerinden kitlelere ulaşmaya devam ediyor. Bazıları haber yapmanın riskini göze alıyor. Bazılarıysa uyarıların veya kısa süreli gözaltıların ardından vazgeçiyor. Hassas bir olay hakkında haber yayımlamayı düşünen herkes için Zhang'ın yeniden hapse atılması, olası sonuçları somutlaştırıyor.

Yeni sağlık bildirim kanalı ile 293. maddenin uygulanmaya devam etmesi artık yan yana duruyor. Biri resmî süreçler üzerinden daha hızlı uyarı verilmesini vaat ederken diğeri, yetkililerin kargaşa olarak gördüğü ifadeleri kovuşturmanın aracı olmayı sürdürüyor. Zhang'a verilen ikinci ceza, ifade özgürlüğünü, hukuki temsile erişimi ve halkın bilgiye ulaşma hakkını uluslararası tepkinin merkezine taşıyor.

Reklam

Öne Çıkanlar

  • 42 yaşındaki Zhang Zhan, Şanghay'da kapalı kapılar ardında görülen duruşmanın ardından dört yıl daha hapis cezası aldı.
  • Her iki mahkûmiyette de Çin ceza kanununun 293. maddesi uyarınca kavga çıkarmak ve kargaşaya yol açmak suçlaması kullanıldı.
  • İlk cezasını Mayıs 2024'te tamamladı; Ağustos 2024'te yeniden gözaltına alındı.
  • Yetkililer yeni davanın dayandığı eylemleri kamuoyuna açıklamadı; eski avukatı davanın yurt dışındaki internet sitelerinde yayımlanan yorumlarla ilgili olduğunu söylüyor.
  • BM İnsan Hakları Ofisi, AB, Sınır Tanımayan Gazeteciler ve Gazetecileri Koruma Komitesi Zhang'a yönelik muameleyi eleştirerek harekete geçilmesi çağrısı yaptı.
  • Sınır Tanımayan Gazeteciler, Çin'de en az 124 gazeteci ve medya çalışanının cezaevinde olduğunu bildiriyor; ülke örgütün 2025 endeksinde 180 ülke ve bölge arasında 178. sırada.
  • Yeni bir kural, halk sağlığı acil durumlarının doğrudan bildirilmesine izin veriyor. Buna karşılık bağımsız habercilik ve eleştirel ifadeler nedeniyle cezalandırılma kaygıları sürüyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir