Çin’in Yüksek Hızlı Demiryolu, Mühendislik Başarısının Ardında Borç Yüküyle Karşı Karşıya

11 dakikalık okuma
Çin’in Yüksek Hızlı Demiryolu, Mühendislik Başarısının Ardında Borç Yüküyle Karşı Karşıya

50 Bine Yakın Kilometrelik Hat, Trilyonlarca Yuan Borç

China State Railway Group, 2023’te yaklaşık 457 milyon dolara karşılık gelen 3,3 milyar yuan net kâr açıkladı. Bu, şirketin tarihindeki en iyi faaliyet performansıydı. Ancak borcu 2024 sonu itibarıyla 6,2 trilyon yuana, yaklaşık 860 milyar dolara ulaştı. Bu rakamlar, dünyanın en büyük yüksek hızlı demiryolu ağının ardındaki mali gerilimi gözler önüne seriyor: Seyahat biçimini dönüştürürken devasa bir maliyet biriktiren bir sistem.

İçindekiler
  1. 50 Bine Yakın Kilometrelik Hat, Trilyonlarca Yuan Borç
  2. Çin Bu Kadar Büyük Bir Ağı Nasıl Bu Kadar Hızlı Kurdu?
  3. Rekor Kâr Büyük Borç Sorununu Neden Çözmüyor?
  4. Demiryolu Borçlanması Mali Riski Nasıl Yayıyor?
  5. Ücret Artışları Baskıyı Yolculara Taşıyor
  6. Kamu Kaynaklarıyla Finanse Edilen Demiryolunu Kimler Kullanabiliyor?
  7. Bazı İstasyonlarda Yolcu Sayısı Neden Çok Az?
  8. İnşaat Maliyetleri ve Yük Taşımacılığı İkilemi
  9. Yetkililer Harcamaları Sınırlamaya Çalışırken Genişleme Sürüyor
  10. Öne Çıkan Noktalar

Çin, yirmi yıldan kısa sürede büyük şehirlerin çoğunu birbirine bağlayan, 50 bine yakın kilometrelik yüksek hızlı demiryolu inşa etti. Hızlı trenler, Pekin ile Şanghay arasındaki yolculuğu yalnızca dört saatte tamamlıyor. Maglev olarak bilinen yeni manyetik levitasyonlu tren prototipleri saatte 600 kilometrenin üzerinde hızlara ulaştı.

Bu mühendislik başarısının beraberinde zorlu bir ekonomik hesap da var. Varlıklı kentlere hizmet veren yoğun hatlar, kâra geçecek kadar yolcu çekebiliyor. Diğer bölgelerdeki birçok hat ise düşük talep, yüksek bakım giderleri ve bilet gelirlerinin karşılamakta zorlandığı inşaat borçlarıyla karşı karşıya.

7 Ağustos 2025 itibarıyla Çin, ağı daha da genişletmeyi planlıyordu. Yıl içinde 2 bin 600 kilometre daha hat yapılması, ağın uzunluğunun 50 bin kilometreyi aşması öngörülüyordu. Yetkililer ayrıca gereksiz inşaatı sınırlandırmaya, gelirleri artırmaya ve yatırım bulmaya çalışıyordu. Yolcular üzerindeki baskı, birçok ana hatta artan bilet fiyatlarıyla şimdiden hissediliyordu.

Çin Bu Kadar Büyük Bir Ağı Nasıl Bu Kadar Hızlı Kurdu?

Çin’in modern yüksek hızlı demiryolu hamlesi, ilk yüksek hızlı yolcu hattının açıldığı 2008’de hız kazandı. Hükümet daha sonra demiryolu inşaatını iç talebi canlandırmanın, istihdam yaratmanın ve daha az gelişmiş bölgelere kalkınma götürmenin bir yolu olarak görerek trilyonlarca yuan yatırım yaptı.

Ağ, 2021’e gelindiğinde nüfusu 500 bini aşan kentlerin yüzde 93’ünü birbirine bağlıyordu. 2025’te 50 bin kilometreyi aşması öngörülen ağın uzunluğu, Almanya, Japonya ve Birleşik Krallık’ın yüksek hızlı demiryolu hatlarının toplamından çok daha fazla olacaktı.

Reklam

Ulusal gurur ve Çin’in teknolojik kapasitesini gösterme arzusu inşaatı hızlandırdı. Eyalet yönetimleri de yatırım ve bölgelerindeki ekonomik üretimi ölçen gayrisafi yurt içi hasılanın (GSYH) artmasını istiyordu. Yolcu talebinin sınırlı olduğu uzak bölgeler de dahil olmak üzere hat ve istasyonlar inşa etmek için yoğun biçimde borçlandılar.

Temel beklenti, ekonomik büyümenin ve yükselen gelirlerin zamanla trenleri dolduracağıydı. Erken inşaat, işletmeler ve bölge sakinleri gelmeden önce ulaşımı iyileştirebilirdi. Ancak bu büyüme yeterli sayıda yolcu getirmediğinde inşaatın maliyeti ortada kaldı.

Ağın genişlemesi ve mali baskılar birkaç yıl içinde şu şekilde gelişti:

  • 2008: Çin’in ilk yüksek hızlı yolcu hattı açılarak hızlı genişleme dönemi başladı.
  • 2010’dan bu yana: Yolcu trafiğinin düşük olması nedeniyle 20’den fazla yüksek hızlı tren istasyonu kapatıldı ya da kullanılmaz hale geldi.
  • 2021: Ağ, nüfusu 500 bini aşan kentlerin yüzde 93’üne ulaştı.
  • 2023: China State Railway Group 3,3 milyar yuan net kâr açıkladı. Yıl sonu itibarıyla ağın kâr eden bölümünün yaklaşık yüzde 6 olduğu tahmin edildi.
  • Haziran 2024: China Railway, dört ana hatta yüzde 20 ila 40 arasında bilet zammı duyurdu.
  • 2024 sonu: Demiryolu borcu 6,2 trilyon yuana ulaştı.
  • 2025: Ağın 50 bin kilometreyi aşması öngörülürken 2 bin 600 kilometre daha hat yapılması planlandı.

Rekor Kâr Büyük Borç Sorununu Neden Çözmüyor?

China State Railway Group’un 2023’te açıkladığı kâr, faaliyetler açısından olumlu bir sonuçtu; ancak genişleme boyunca biriken borcun yanında küçük kalıyordu. 2024 sonunda bildirilen 6,2 trilyon yuanlık borç, mali sıkıntı yaşayan emlak şirketi Evergrande Group’un borcunu aştı.

Kâr, bir işletmenin belirli bir dönemde giderleri çıktıktan sonra elde ettiği kazancı ölçer. Borç ise geri ödenmesi gereken ödünç paradır. Bir demiryolu, yıllık sonuçlarını iyileştirirken daha önce inşa edilmiş hat, istasyon ve diğer altyapıların büyük maliyetini taşımayı sürdürebilir.

Başta varlıklı kıyı bölgelerindeki yalnızca birkaç hat kâr ediyordu. Pekin-Şanghay ve Guangzhou-Shenzhen hatları bu örnekler arasındaydı. Analistlere atfedilen bir tahmine göre 2023 sonunda ağın yaklaşık yüzde 6’sı kâr ediyordu. Özellikle iç bölgelerdeki hatların çoğu, düşük yolcu sayısı ve yüksek bakım maliyetleri nedeniyle zarar ediyordu.

Reklam

Kâr eden hizmetlerin bile ilk yatırımın karşılığını alması uzun zaman alıyor. Faaliyet kârı elde edilse dahi inşaat maliyetlerinin ödenmesi ayrı bir sorun olarak kalıyor. En yoğun hatların ilk yatırımlarını karşılamasının onlarca yıl sürmesi bekleniyor.

Taypey’deki Chung-Hua Ekonomik Araştırmalar Enstitüsü’nde yardımcı araştırmacı olan Wang Kuo-chen, bilet fiyatlarını artırmanın mali baskının yalnızca bir bölümünü nasıl karşılayabileceğini şöyle açıkladı:

Bilet fiyatlarındaki artış yalnızca genel gelirleri artırabilir; sabit varlık yatırımlarındaki açığı kapatmaya yetmez. Bu açığın gayrimenkul gelirleriyle karşılanması gerekir. Ancak Çin konut piyasası durgun ve yüksek hızlı demiryolunu destekleyemez.

Sabit varlık yatırımı, demiryolu hattı ve istasyon gibi uzun ömürlü fiziksel varlıklara yapılan harcamaları ifade eder. Wang’ın dikkat çektiği nokta, demiryolu borcunu konut piyasasındaki gerilemeyle ilişkilendiriyor: Gayrimenkul geliştirme faaliyetlerinin altyapı yatırımlarını desteklemesi bekleniyordu, ancak piyasanın zayıflaması bu desteği azalttı.

Demiryolu Borçlanması Mali Riski Nasıl Yayıyor?

China Railway, devlete ait banka ve aracı kurumlara tahvil satarak genişlemeyi finanse ediyor. Tahvil, yatırımcının ihraççıya verdiği ve belirlenen koşullarla geri ödenmesi taahhüt edilen bir borçtur. Bu yöntem, demiryolu inşaatının devasa ölçekte sürmesini sağladı.

Demiryolu şirketi üzerinden borçlanmak, hükümetin aynı borçlanmayı resmî ulusal borç hanesine doğrudan eklemeden genişlemeyi desteklemesine imkân veriyor. Bu yaklaşım, mali yükümlülük manşetlerdeki kamu borcu rakamının dışında kaldığı için gizli borçlanmanın bir biçimi olarak tanımlanıyor.

Devlet kurumları sürecin farklı aşamalarında yer alıyor: Demiryolu işletmesi borçlanıyor, kamu finans kuruluşları kaynak sağlıyor ve yerel yönetimler inşaatı destekliyor. Böylece mali riskler kamu sektörünün geneline yayılıyor ve takip edilip yönetilmeleri zorlaşıyor.

Yerel yönetimler de kendi bütçe baskılarıyla karşı karşıya. Emlak piyasasındaki daralmayla birlikte ekonomik büyüme yavaşladı, gelirler azaldı ve borçlar arttı. Bazı hatların hâlâ mali desteğe ihtiyaç duyduğu bir dönemde yerel yönetimlerin demiryolu projelerine destek verme kapasitesi zayıfladı.

Ücret Artışları Baskıyı Yolculara Taşıyor

China Railway, Haziran 2024’te kâr eden Pekin-Guangzhou ve Şanghay-Kunming hatlarının da aralarında bulunduğu dört ana hatta yüzde 20 ila 40 arasında zam açıkladı. Bu artışlar, ağın kurulmasından bu yana yapılan en büyük zamlar olarak nitelendirildi.

Ücret artışları, yükselen işletme maliyetlerini karşılamayı ve zarar eden hatlara destek sağlamayı amaçlıyordu. Bir hattı sübvanse etmek, kendi maliyetlerini karşılayamayan bir hizmetin giderlerini başka yerlerden elde edilen gelirle karşılamak anlamına geliyor. Bu yöntem, ulusal ağdaki daha az yoğun hatların hizmette kalmasını sağlayabilir; ancak yoğun hatları kullanan yolcular üzerindeki baskıyı da artırır.

Reklam

Yol masrafları işverenleri tarafından karşılanan iş seyahatindeki yolcular ve ofis çalışanları, artan bilet fiyatlarını daha kolay karşılayabiliyor. Biletini kendi ücretinden ödeyen yolcular içinse, özellikle hane bütçeleri zaten zorlanıyorsa, hesap farklı.

Tartışmalarda atıfta bulunulan araştırmalara göre nüfusun yaklaşık dörtte biri düşük gelirleri nedeniyle yüksek hızlı demiryolunu kullanmaktan kaçınıyordu. Bahar Bayramı gibi yoğun dönemlerde birçok göçmen işçi daha yavaş ve ucuz trenleri tercih ediyordu; çünkü yüksek hızlı tren bileti bir ya da iki günlük ücrete mal olabiliyordu.

Çengdu’dan Tayvan’a göç eden yazar Lynn Ling, zamların haneler üzerindeki baskısını şöyle anlattı:

Ücretler düşerken ve temel ihtiyaçların fiyatı artarken yapılan zam, yaraya tuz basıyor.

Douyin ve Weibo kullanıcıları da tepkilerini dile getirdi. Bir yorumcu, elde edilen kazanımlardan pay alamadan maliyetleri üstlenmek zorunda kalma hissini şöyle özetledi:

Zenginliğin benimle ilgisi yok ama bütün sıkıntılara ortak olmak zorundayım.

Kamu Kaynaklarıyla Finanse Edilen Demiryolunu Kimler Kullanabiliyor?

Ücret artışları hükümet için pratik bir ikilem yaratıyor. Daha yüksek fiyatlar demiryolu gelirlerini artırabilir, ancak sıradan yolcuları daha yavaş hizmetlere yöneltebilir. Fiyatları düşük tutmak erişimi korurken ağdaki mali kayıpların daha büyük bölümünün başka kaynaklardan karşılanmasına yol açıyor.

Kamu kaynakları ve borçlanma sistemi kurmaya yardımcı oldu; ancak varlıklı yolcular bu ağı düzenli olarak kullanmaya daha elverişli durumda. Toplumsal dışlanmaya ilişkin kaygılar bu eşitsizlikte düğümleniyor: İnsanlar ulusal bir projenin mali yükünü paylaşırken biletlerini karşılamakta zorlanabilir.

Göçmen işçiler bu ikilemi somut biçimde ortaya koyuyor. Daha hızlı bir yolculuk saatler kazandırabilir; ancak bir ya da iki günlük ücrete denk gelen bilet, hanenin diğer ihtiyaçlarıyla yarışıyor. Bu nedenle yüksek hızlı tren hizmeti bulunsa bile daha yavaş tren, daha pratik bir seçenek olmaya devam edebiliyor.

Aynı sistem kamuya önemli faydalar da sağlıyor. Yolculukları kısaltıyor, uzak bölgeleri birbirine bağlıyor, bölgesel eşitsizlikleri azaltıyor ve ulusal gurur kaynağı haline geliyor. Bazı analistler, bilet gelirleri ve şirket kârının yanı sıra bu toplumsal kazanımların da hesaba katılması gerektiğini savunuyor.

Mali zorluk, borç zaten yüksekken bu faydaların ne kadar desteği haklı çıkardığına karar vermek. Daha yüksek fiyatlar, sübvansiyonların sürmesi ve yeni hatların inşası; maliyetleri yolcular, demiryolu şirketleri ve kamu kurumları arasında farklı biçimlerde dağıtıyor.

Reklam

Bazı İstasyonlarda Yolcu Sayısı Neden Çok Az?

2010’dan bu yana, özellikle iç eyaletlerde yolcu trafiğinin düşük olması nedeniyle 20’den fazla yüksek hızlı tren istasyonu kapatıldı ya da kullanılmaz hale geldi. Bu durum, uzak ve seyrek nüfuslu bölgelerde talep oluşmadan inşaat yapmanın risklerini gösteriyor.

Birçok hat ve istasyon ekonomik teşvik paketlerinin parçasıydı. Siyasi hedeflere çoğu zaman inşaat maliyetlerinin, olası yolcu sayılarının ve yatırımın geri dönüş süresinin değerlendirilmesinden daha fazla önem verildi. Yerel yönetimler, daha iyi demiryolu bağlantısının işletmeleri çekmesini ve çevredeki mülk değerlerini artırmasını umuyordu.

Bazı istasyonlar elverişsiz konumlarda ya da potansiyel yolcu sayısının çok az olduğu yerlerde inşa edildi. Beklenen kalkınma gerçekleşmeyince demiryolunun bilet geliri sağlayacak yolcu trafiği oluşmadı. Emlak piyasasının çöküşü de yerel yönetimlerin istasyon çevresindeki büyümeyi desteklemesini beklediği arazi ve konut faaliyetlerini zayıflattı.

Pekin Jiaotong Üniversitesi profesörü Zhao Jian, bazı projelerin merkezi hükümetin kendi ölçütlerini karşılayıp karşılamadığını sorguladı:

Yeni inşa edilen yüksek hızlı tren hatlarının çoğu, merkezi hükümetin belirlediği ölçütlere göre değerlendirildiğinde yapılmamalıydı.

Yerel yönetimler, bazı istasyonlar boş kalırken inşaat kredilerini geri ödemekte zorlandı. Bir hattın inşası hemen ekonomik hareketlilik ve istihdam yaratabilir; ancak mali açıdan sürdürülebilir olması için sürekli bir yolcu akışı gerekir.

İnşaat Maliyetleri ve Yük Taşımacılığı İkilemi

Yüksek hızlı demiryolunda bir kilometrelik hattın inşası 120 milyon ila 130 milyon yuana mal oluyor; bu, geleneksel demiryolunun maliyetinin yaklaşık üç katı. Bakım da son derece hassas standartlar gerektiriyor ve trenlerin sık sık, yüksek maliyetli bakımdan geçmesi gerekiyor.

Ağın gelirlerinin büyük bölümünü yolcu biletleri sağlıyor. Yüksek hızlı trenler yük taşımacılığına uygun değil; bu da yolcuların yanı sıra eşya taşımacılığından gelir elde etme imkânını sınırlıyor. Bu nedenle az kullanılan bir yolcu hattının zayıf bilet satışlarını telafi etmek için başvurabileceği seçenekler daha az.

Zhao, dünyanın önde gelen imalatçı ülkelerinden Çin’in daha fazla yük taşıma kapasitesine ihtiyacı olduğunu, yüksek hızlı yolcu ağının ise bunu sağlayamadığını savundu. Yüksek hızlı demiryoluna yoğunlaşan yatırımlar geleneksel demiryolu sistemlerinin aleyhine gerçekleşti ve ülkenin ulaştırma ve lojistik ağındaki dengeyi etkiledi.

Konu, yurt dışındaki demiryolu yatırımlarına ilişkin tartışmalarda da gündeme geliyor. ABD’de yüksek hızlı tren projeleri maliyet, beklenen yolcu sayısı ve çevresel faydalar bakımından eleştirilere maruz kaldı. Cato Enstitüsü’nün bir analizi, yalnızca yüksek hızlı trenler için yapılan altyapının yük taşımacılığına ya da başka amaçlara açılamadığını, bu nedenle otoyol veya geleneksel demiryoluna kıyasla daha az maliyet etkin olduğunu savundu.

Reklam

Çin’in deneyimi, tercihi gözler önüne seriyor: Daha hızlı yolcu seyahatleri ve bölgeler arasında daha güçlü bağlantılar değer taşıyor; ancak inşaat maliyetleri ve yük taşımacılığı ihtiyacı da finansman gerektiriyor. Bir hattın bölge için faydası ile inşaat borcunu ödeyebilme kapasitesi, bu hesabın birbirinden ayrı unsurları.

Yetkililer Harcamaları Sınırlamaya Çalışırken Genişleme Sürüyor

Çinli yetkililer, yeni altyapı projeleri için onay ölçütlerini sıkılaştırmaya ve ekonomik açıdan güçlü bölgelere, talebin daha net olduğu projelere daha fazla ağırlık vermeye başladı. Devlet Başkanı Xi Jinping’in gereksiz yeni hatların durdurulması talimatı verdiği ve tamamlanmamış projelerin konut fiyatlarını daha da düşürerek borç ve atıl kapasite döngüsünü derinleştirebileceği uyarısında bulunduğu bildirildi.

China Railway, sefer tarifelerini düzenledi, uzak bölgelerde ücretleri düşürdü ve bağlı şirketlerini borsaya açarak özel yatırım aradı. Tarife değişiklikleri seferleri taleple daha iyi eşleştirebilir; daha düşük fiyatlar da boş kapasitesi bulunan trenlere yolcu çekebilir. Bağlı şirketlerde hisse satışı, yatırım bulmanın başka bir yolunu sunuyor.

Bu önlemlerin borç yükünü ortadan kaldırması ya da zarar eden hatları tek başına kârlı hale getirmesi beklenmiyor. Önerilen diğer reformlar arasında yeni zamlar, istasyon sayısının azaltılması ve yönetişimin iyileştirilmesi yer alıyor. Her adım siyasi açıdan hassas: Fiyat artışları ulaşılabilirliği etkilerken istasyonların azaltılması yerel erişimi kısıtlayabilir.

2025’te 2 bin 600 kilometre daha hat yapılmasının planlanması, mali disiplini sağlamaya yönelik çabaların genişlemeyi durdurmadığını gösteriyor. Hükümet, yolcu ve yük taşımacılığındaki artışın demiryolu gelirlerini yükseltmesini umuyor; Çin’in yüksek hızlı tren teknolojisini ihraç etmesi de yurt dışında fırsatlar yaratıyor. Yük taşımacılığındaki büyüme demiryolu işletmesinin genelini ilgilendirirken yüksek hızlı hizmetler esas olarak yolculara dayanıyor.

Çin’in demiryolu ağı insanların seyahat biçimini değiştirdi ve bir zamanlar çok daha uzun süren yolculuklarla ulaşılabilen yerleri birbirine bağladı. Sıradaki görev, bu faydaları hizmetleri sürdürmenin ve inşaat borçlarını ödemenin maliyetiyle bağdaştırmak. 7 Ağustos 2025 itibarıyla ağın mali açıdan sürdürülebilir hale gelmesi için bir takvim açıklanmamıştı.

Öne Çıkan Noktalar

  • Çin’in yüksek hızlı demiryolu ağı 50 bine yakın kilometreye ulaştı ve 2025’te bu uzunluğu aşması öngörüldü.
  • China State Railway Group 2023’te 3,3 milyar yuan kâr açıkladı; borç 2024 sonunda 6,2 trilyon yuana ulaştı.
  • Bir tahmine göre 2023 sonunda ağın yaklaşık yüzde 6’sı kâr ediyordu; kâr eden hatlar daha varlıklı bölgelerde yoğunlaşıyordu.
  • Haziran 2024’te duyurulan yüzde 20 ila 40’lık zamlar mali durumu iyileştirmeyi hedeflerken biletlerin karşılanabilirliğine ilişkin kaygıları artırdı.
  • 2010’dan bu yana yolcu sayısının çok düşük olması nedeniyle 20’den fazla istasyon kapatıldı ya da kullanılmaz hale geldi.
  • Yetkililer 2025’te 2 bin 600 kilometre daha hat yapmayı planlarken proje onaylarını sıkılaştırıyordu.
  • Daha hızlı seyahat ve bölgesel kalkınma önemli faydalar olmaya devam ediyor; ancak inşaat borçlarının ve zarar eden hizmetlerin maliyeti çözüme kavuşmuş değil.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir