Ani güç kaybını ülke çapında çöküş izledi
Ulusal Sistem Operatörü'nün (NSO) ön soruşturmasına atfedilen bulgulara göre, Lakvijaya Elektrik Santrali'nin 1. Ünitesi'nin üretiminin yarım saniyeden kısa sürede keskin biçimde düşmesinin ardından Sri Lanka'nın elektrik sistemi 17 Ekim 2026'da çöktü. Otomatik koruma sistemleri yüzlerce megavatlık elektrik talebini devre dışı bıraktı, ancak arıza ulusal şebekeye yayıldı.
İçindekiler
- Ani güç kaybını ülke çapında çöküş izledi
- Lakvijaya'da ne oldu?
- Düşen frekans arızayı neden yaydı?
- Otomatik kesintiler talebin yüzde 40'ına yaklaştı
- Elektrik kesintisinden yeniden devreye almaya
- Dört sistem şebekenin yeniden kurulmasına yardımcı oldu
- Bazı santrallerin yeniden devreye alınması neden daha uzun sürdü?
- Arızanın akşam kesintilerine etkisi
- Öne Çıkan Noktalar
Ayrıntılı kronoloji, kuru ve güneşli havada olayın saat 11.43.29'da başladığını, sistemin ise 11.43.59'da tamamen çöktüğünü kaydediyor. Buna göre kömürle çalışan ünitenin net üretimi 450 milisaniyede 187 megavattan 5 megavata düştü; ardından sistem frekansı hızla geriledi.
Ulusal Sistem Operatörü (NSO), düzenleyici kurumun talebi üzerine ön raporunu 23 Ekim'de Sri Lanka Kamu Hizmetleri Komisyonu'na sundu. Belgeyi NSO'nun vekaleten görev yapan üst yöneticisi mühendis M.B.S. Samarasekara imzaladı.
Operatörler şebekeyi dört bölgesel sistem üzerinden yeniden kurmaya başladı. Kotmale 1. Ünitesi saat 12.11'de senkronize edildi; tüm büyük trafo merkezleri, arızanın başlamasından yaklaşık beş saat 15 dakika sonra, saat 16.58'de yeniden devreye alındı. Yeniden başlatma sırasında yaşanan teknik sorunlar nedeniyle bazı santrallerin üretime katkı vermesi daha uzun sürdü.
Bu nedenle soruşturma, birbiriyle bağlantılı iki sorunu ele alıyor: Ani bir arıza şebekeye nasıl yayıldı ve bazı santraller hâlâ toparlanırken operatörler iletim sistemini nasıl yeniden devreye aldı? Bu süreçler, haneler ve işletmeler açısından hem ilk elektrik kesintisini hem de ardından yaşanan elektrik sıkıntısını etkiledi.
Lakvijaya'da ne oldu?
Lakvijaya 1. Ünitesi, arızadan hemen önce 187 megavat elektrik sağlıyordu. Ayrıntılı kronolojiye göre üretim, düşük kazan tamburu seviyesi nedeniyle 5 megavata geriledi. Kazan tamburu su ve buharı tutar; su seviyesi, kömürlü bir santralde önemli bir işletme sınırıdır.
Kaydedilen değişim, ünitenin üretiminin yarım saniyeden kısa sürede 182 megavat, yani önceki üretiminin yaklaşık yüzde 97'si kadar azaldığı anlamına geliyor. Kaydedilen 1.135 megavatlık ulusal talep göz önüne alındığında bu, toplam talebin yaklaşık yüzde 16'sına karşılık geliyor. Bu denli ani bir değişim, sistemin elektrik üretimiyle tüketimini yeniden dengelemesi için çok az zaman bırakıyor.
Ön bulgulardaki bazı ayrıntılar henüz netleşmiş değil. Başka bir anlatımda aynı 450 milisaniyelik sürede üretimin 85 megavat azaldığı belirtilirken, bir diğerinde sistemin ayrıntılı başlangıç ve bitiş saatleri arasındaki 30 saniye yerine 4,1 saniyede çöktüğü ifade ediliyor. Soruşturma, Lakvijaya'daki üretim kaybının altında yatan nedeni de açık bırakıyor: Düşük kazan tamburu seviyesi açıklamasının yanı sıra, o sırada ünitenin otomatik olarak devreden çıktığı bildirilmediği için sistem frekansındaki değişime olası bir tepki de değerlendiriliyor. Düzenleyici kuruma ayrıntılı bir rapor sunulması bekleniyordu, ancak sunum tarihi verilmedi.
Bir ünitenin üretimini azaltmasıyla devreden çıkması arasındaki fark, teknik soruşturma açısından önem taşıyor. Üretimin azalması, makinenin daha az elektrik sağladığı anlamına gelir; devreden çıkma ise bir koruma sisteminin makineyi şebekeden ayırmasıdır. Olayların sırasını belirlemek, arızanın nasıl geliştiğini açıklamaya yardımcı olacak.
Düşen frekans arızayı neden yaydı?
Sistem frekansı iki saniye içinde 49,906 hertzten 48,75 hertze düştü. Hertz, alternatif elektrik akımının her saniye kaç döngü değiştirdiğini ölçer. Yaklaşık 50 hertzde çalışan bir şebekede frekans, elektrik üretimiyle tüketimin dengede olup olmadığını gösteren yararlı bir işarettir.
Üretimdeki ani bir açık, dönen jeneratörlerin yavaşlamasıyla frekansın düşmesine yol açar. Ardından koruma ekipmanları, makineleri ve şebekeyi çalışma sınırları içinde tutmak için devreye girer. Bu olayda frekanstaki düşüşü, operatörlerin doğrudan programlayamadığı üretimin devre dışı kalması ve ardından otomatik talep kesintisinin beş aşamasının tamamının çalışması izledi.
Düşük frekans veya düşük gerilim koruması nedeniyle, operatörlerin programlayabildiği üretim ünitelerinin neredeyse tamamı daha sonra devreden çıktı. Ayrıntılı kronolojiye göre etkilenenler arasında Lakvijaya'nın yanı sıra Victoria, Kotmale, Randenigala, Samanalawewa ve Laxapana üniteleri ile diğer hidroelektrik santraller de vardı.
Ayrıntılı kronolojiye göre Victoria 3. Ünitesi ile Old Laxapana'nın I. ve II. Aşamaları dönmeye devam etti, ancak elektrik yükü sağlamadı. Bir makine, tüketicilere kullanılabilir güç vermeden de dönmeyi sürdürebilir. Bu durum, elektrik arzının çökmesiyle tüm makinelerin durmasının neden farklı işletme olayları olduğunu açıklıyor.
Otomatik kesintiler talebin yüzde 40'ına yaklaştı
Koruma şeması, kesinti öncesinde kaydedilen 1.135 megavatlık talebin yüzde 39,6'sına denk gelen 449,2 megavatlık talebi kapsıyordu. Ön bulgular bu miktarın devre dışı bırakıldığını belirtirken, ek bir rapora eşlik eden açıklamada bunun kesilmesi planlanan miktar olduğu ifade ediliyor.
Çoğunlukla UFLS kısaltmasıyla anılan düşük frekanslı yük atma sistemi, frekans belirlenen seviyelerin altına düştüğünde seçili elektrik yüklerini otomatik olarak devre dışı bırakır. Tüketimi, çalışan üretimle yeniden denge kuracak kadar hızlı azaltır. 17 Ekim'deki olay sırasında beş aşamanın tamamı devreye girdi, ancak ulusal sistem yine de çöktü.
Rakamlar müdahalenin boyutunu gösteriyor. Talep kesintisi için belirlenen 449,2 megavat, ayrıntılı kronolojide belirtilen ilk 182 megavatlık kaybın yaklaşık iki buçuk katıydı. Ancak o sırada koruma sistemleri devreye girdikçe daha fazla üretim de kesiliyordu. Olay boyunca denge sürekli değişiyordu.
Raporda ayrıca, o sıradaki talebin yaklaşık yüzde 29'una denk gelen 332,5 megavatlık kullanılabilir acil üretim kapasitesi de kaydediliyor. Acil üretim kapasitesiyle otomatik talep kesintisi farklı amaçlara hizmet eder: Biri elektrik arzını artırırken diğeri tüketimi azaltır. Frekans saniyeler içinde düşerken her iki yöntemin de ne hızla devreye girebildiği önem taşır.
Elektrik kesintisinden yeniden devreye almaya
17 Ekim'de sistem son derece hızlı biçimde çöktü, ardından saatler süren yeniden kurma çalışmaları başladı. Soruşturma ve sonrasındaki düzenleyici kurum işlemleri şu kronolojiyi ortaya koyuyor:
- 17 Ekim, saat 11.43.29: Ayrıntılı kronoloji, arızanın Lakvijaya 1. Ünitesi'nde başladığını belirtiyor.
- 450 milisaniye içinde: Ünitenin üretimi ilk 187 megavat seviyesinden keskin biçimde düştü.
- İki saniye içinde: Sistem frekansı 49,906 hertzten 48,75 hertze geriledi.
- Saat 11.43.59: Ayrıntılı kronoloji, sistemin tamamen çöktüğünü kaydediyor.
- Saat 12.11: Yeniden devreye alma çalışmaları sırasında Kotmale 1. Ünitesi senkronize edildi.
- Saat 16.58: Tüm büyük trafo merkezleri ve ulusal iletim sistemi yeniden devreye alındı.
- 19-21 Ekim: Düzenleyici kurum, Lakvijaya'daki arızanın ardından koşullu ve dönüşümlü elektrik kesintilerine onay verdi.
- 23 Ekim: NSO ön soruşturmasını düzenleyici kuruma sundu.
Kotmale'nin senkronizasyonu, elektrik kesintisinin başlamasından yaklaşık 27 dakika sonra gerçekleşti. Senkronizasyon, bir jeneratörün güvenli biçimde bağlanıp elektrik sağlayabilmesi için elektriksel koşullarının bağlanacağı şebekeyle eşleştirilmesi anlamına gelir.
Dört sistem şebekenin yeniden kurulmasına yardımcı oldu
Operatörler, yürürlükteki yeniden devreye alma talimatlarını izleyerek Mahaweli, Laxapana, Samanalawewa/Güney ve Colombo sistemlerinde eş zamanlı çalıştı. Böylece toparlanma, tek bir santralin tüm ülkeye elektrik vermesini beklemek yerine birkaç bölgede birden ilerleyebildi.
Mahaweli yeniden devreye alma sistemi Kotmale ve Victoria'yı kullandı. Laxapana sistemi New Laxapana ve Wimalasurendra'yı kapsarken, Samanalawewa/Güney sisteminde Samanalawewa ve Kukule Ganga kullanıldı. Kelanitissa ise Colombo yeniden devreye alma çalışmalarının bir parçasıydı.
Bir elektrik şebekesini yeniden kurmak için üretim ünitelerinin, iletim hatlarının, trafo merkezlerinin ve tüketici talebinin kontrollü bir sırayla yeniden bağlanması gerekir. Her yeni bağlantı, arz ile tüketim arasındaki dengeyi değiştirir. Dört yeniden devreye alma sistemi, operatörlere bu dengeyi yeniden kurmak için birden fazla başlangıç noktası sağladı.
Saat 16.58'e gelindiğinde tüm büyük trafo merkezleri yeniden devreye alınmıştı. Trafo merkezleri, elektriğin şebekenin farklı bölümleri arasında aktarılıp geriliminin iletim veya dağıtım için değiştirildiği noktalardır. Bu merkezlerin devreye alınması ülke genelinde elektriğin geri getirilmesinde önemli bir adımdı; bu sırada üretim üniteleri kendi yeniden başlatma süreçlerini sürdürüyordu.
Bazı santrallerin yeniden devreye alınması neden daha uzun sürdü?
Termik ve kombine çevrim santrallerindeki çeşitli üretim ünitelerinde, yeniden devreye alma sırasında yardımcı ekipman, döndürme dişlisi veya soğuk başlatma sırasıyla ilgili sorunlar yaşandı. Yardımcı sistemlerdeki bir sorun, Yugadanavi'deki bir üretim ünitesinin yeniden başlatılmasını geciktirdi. Bazı Lakvijaya ünitelerinin devreye dönmesi de teknik sorunlardan etkilendi.
Yardımcı sistemler; pompalar, soğutma ve kontrol sistemleri dahil, bir santralin ihtiyaç duyduğu destek hizmetlerini sağlar. Büyük bir jeneratörün normal çalışabilmesi için bu sistemlerin hazır olması gerekir. Döndürme dişlisi, duruş veya yeniden başlatma hazırlığı sırasında türbin milini yavaşça döndürerek sıcaklık değişimlerinin yönetilmesine yardımcı olur.
Soğuk başlatma, soğumuş bir santralin kontrollü bir süreçle yeniden çalışma sıcaklığına ve basıncına getirilmesidir. Gaz türbinleri kullanan ve bu türbinlerin ısısını geri kazanarak buhar türbini üzerinden daha fazla elektrik üreten kombine çevrim santrallerinde yeniden devreye alınması gereken birbiriyle bağlantılı çeşitli sistemler bulunur.
Bu yeniden başlatma gereklilikleri, iletim şebekesinin devreye alınmasıyla üretim kapasitesinin toparlanması arasındaki farkı açıklamaya yardımcı oluyor. Öğleden sonra geç saatlerde şebeke, ana güzergâhları üzerinden yeniden elektrik taşıyabilir hâle gelmişti. Ancak şebekeye verilebilecek elektrik miktarı, hangi üretim ünitelerinin devreye döndüğüne bağlı olmaya devam etti.
Arızanın akşam kesintilerine etkisi
Elektrik sıkıntısının sürdüğü, 19, 20 ve 21 Ekim için üç günlük elektrik kesintisine onay verilmesiyle ortaya çıktı. Sri Lanka Kamu Hizmetleri Komisyonu, dört grup için günde bir saatlik dönüşümlü kesintiye izin verdi. Ceylon Elektrik Kurulu da akşam 16.30 ile 21.00 arasını kapsayan programları yayımladı.
Kesintiler, mevcut üretimin tüketimi karşılayamaması nedeniyle talep yönetiminin gerekli olması koşuluna bağlandı. Elektrik kurulu, fiilî kesinti ve elektriğin yeniden verilme saatlerinin 30 dakika değişebileceği ve grup dağılımlarının talep, üretim kapasitesi ve hava koşullarına göre değişebileceği uyarısında bulundu.
Enerji uzmanı Dr. Vidura Ralapanawa, Lakvijaya'daki üç ünitenin de çalışmayı durdurduğunu ve bunun ulusal şebekeden yaklaşık 900 megavatlık kapasiteyi çektiğini söyledi. İlk ünitenin yeniden devreye dönmesinin en az dört ila beş gün sürebileceğini tahmin ederek, kesinti takviminde yer alan üç günün ötesine uzayabileceğini belirtti.
900 megavatlık rakam, santralin üç ünitesinin yaşanan daha geniş süreçte devre dışı kalmasıyla ilgili. Ön elektrik kesintisi kronolojisindeki 187 megavat ise arızadan hemen önce 1. Ünitede kaydedilen üretim miktarı. Bu rakamlar birlikte, tek bir ünitede başlayan sorunun elektrik arzı açısından daha büyük bir güçlüğe nasıl dönüştüğünü gösteriyor.
Tüketiciler açısından sonuç, 17 Ekim'de ulusal iletim şebekesinin yeniden devreye alınması, ardından ise üretim açığı nedeniyle planlı kesintilerin hâlâ gerekebildiği bir dönem yaşanması oldu. Ayrıntılı soruşturmanın, arızayı başlatan olayı ve ardından devreye giren koruma sistemlerinin sırasını açıklaması bekleniyor.
Öne Çıkan Noktalar
- Ayrıntılı kronoloji, 17 Ekim'deki elektrik kesintisini saat 11.43.29 ile 11.43.59 arasına yerleştiriyor.
- Lakvijaya 1. Ünitesi'nin üretimi keskin biçimde düştü ve sistem frekansı iki saniye içinde 48,75 hertze geriledi.
- Düşük frekanslı otomatik talep kesintisinin beş aşamasının tamamı devreye girdi; sistem 449,2 megavatı, yani talebin yüzde 39,6'sını kapsıyordu.
- Ön bulgularda ilk üretim kaybı, çöküşün zamanlaması ve altta yatan neden konusunda çözümlenmemiş farklılıklar bulunuyor.
- Şebekenin yeniden devreye alınması dört sistem üzerinden ilerledi; tüm büyük trafo merkezleri saat 16.58'e kadar yeniden devreye girdi.
- İletim şebekesinin toparlanmasından sonra da santrallerin yeniden başlatılmasında sorunlar sürdü ve 19-21 Ekim için koşullu akşam elektrik kesintilerine onay verildi.
- NSO ön raporunu 23 Ekim'de sundu; ardından ayrıntılı bir soruşturmanın gelmesi bekleniyor.






