Bhutan’da Sürü Dört Yılda Yüzde 28 Azalırken Himalayalı Yak Yetiştiricileri Birleşiyor

10 dakikalık okuma
Himalayan Yak Herders Unite as Bhutan Loses 28% of Its Herd in Four Years

Üç ülke, dağlık bölgelerdeki hayvancılıkla geçinenlerin ortak sesi olmaya hazırlanıyor

Bhutan, 2020 ile 2024 arasında yak nüfusunun yaklaşık yüzde 28’ini kaybetti. Şimdi Bhutan, Hindistan ve Nepal’den yetiştiriciler, Himalayalar genelindeki toplulukların geçimini sağlayan hayvanları, meraları ve yaşam kaynaklarını korumayı amaçlayan bölgesel bir örgüt kurmaya hazırlanıyor.

İçindekiler
  1. Üç ülke, dağlık bölgelerdeki hayvancılıkla geçinenlerin ortak sesi olmaya hazırlanıyor
  2. Hayvan sayılarını gösteren veriler
  3. Yaklaşık on yıldır hazırlıkları süren bölgesel örgüt
  4. Gençler neden hayvancılığı bırakıyor?
  5. Sınır ötesi iş birliği damızlık çalışmalarını şimdiden geliştirdi
  6. Otlakların iyileştirilmesi dikkatli yönetim gerektiriyor
  7. Dagala’da gelirleri artırmak için işleme yöntemlerinin geliştirilmesi hedefleniyor
  8. Hindistan kendi koruma yol haritasını hazırlıyor
  9. Laya ziyaretçilere ve daha geniş bir role hazırlanıyor
  10. Öne Çıkanlar

Himalaya Yak Yetiştiricileri Ağı, Bhutan saatiyle 23 Ekim 2026’da öğlen, Bhutan’ın Gasa bölgesindeki Laya’da düzenlenecek 9. Kraliyet Yayla Festivali sırasında faaliyete geçecek. Festival 23 ve 24 Ekim’de düzenlenecek; Bhutan Kralı ile başbakanın da katılması bekleniyor.

Kathmandu merkezli hükümetler arası bir kuruluş olan Entegre Dağ Kalkınması Uluslararası Merkezi (ICIMOD), ağın kuruluş duyurusunda örgütün sahipliğinin ve liderliğinin yetiştiricilerde olacağını belirtiyor. Örgütün çalışmalarını koordine edecek ofis olan sekretaryaya Bhutan ev sahipliği yapacak.

Kurucu katılımcılar Bhutan Yak Federasyonu, Nepal Yak ve Chauri Çiftçileri Federasyonu ile Hindistan Yak Federasyonu. Ortak sorunlar arasında meraların daralması, yaban hayvanlarının hayvanlara verdiği zarar, pazar ve hizmetlere sınırlı erişim, genetik çeşitliliğin azalması ve gençlerin yayla topluluklarından ayrılması yer alıyor.

ICIMOD’a göre otlaklar, Hindu Kuş Himalaya bölgesinin yüzde 60’ından fazlasını kaplıyor ve yaklaşık 25 ila 30 milyon yerli halktan ve kültürel açıdan farklı topluluklardan insana temel kaynaklar sağlıyor. Bu otlakların geleceği, yak yetiştiriciliğinin geleceğini çok daha geniş bir soruya bağlıyor: Dağlık bölgelerdeki aileler yaşadıkları yerde geçimlerini nasıl sürdürebilir?

Hayvan sayılarını gösteren veriler

Bhutan Ulusal İstatistik Bürosu, 2024’te 746 hanede toplam 29.432 yak kaydetti; hane başına ortalama hayvan sayısı yaklaşık 39 oldu. Yak yetiştiriciliği, ülkenin hayvansal ürünlerinin yüzde 4’ünü karşılıyor. 2020’den bu yana bildirilen yaklaşık yüzde 28’lik düşüş, Bhutan’ın dört yılda sürüsünün dörtte birinden fazlasını kaybettiği anlamına geliyor.

Reklam

Hindistan’ın 20. Hayvancılık Sayımı, 2019’da yaklaşık 58.000 yak kaydetti. Hindistan Yak Federasyonu, 526 üye hanenin 2026’da toplam yaklaşık 32.000 yak beslediğini bildirdi. Yeni sayı federasyon üyelerini kapsarken sayım ülke genelindeki hayvan nüfusunu esas alıyor; dolayısıyla değişimi ölçmek için güncel bir ulusal toplam veriye ihtiyaç var.

Nepal’in 2021/22 Ulusal Tarım Örneklem Sayımı, 9.899 tarımsal işletmede toplam 53.195 yak, nak ve chauri kaydetti. Nak, dişi yaklara; chauri ise yaklarla evcil sığırların melezlerine verilen ad. Bu nedenle Nepal’in toplamı, yalnızca yakları sayan verilerden daha geniş bir hayvan grubunu kapsıyor.

ICIMOD, arazi kullanımı, otlatma koşulları, iklim ve ekonomik koşullar değiştikçe son yıllarda her üç ülkede de yak nüfusunun azaldığını belirtiyor. Her ülkenin verileri farklı yıllara ve sayım kategorilerine ait. Birlikte değerlendirildiklerinde, yeni ağın temsil etmeyi hedeflediği toplulukların büyüklüğünü ve daha güncel, tutarlı kayıtlara duyulan ihtiyacı ortaya koyuyorlar.

Yaklaşık on yıldır hazırlıkları süren bölgesel örgüt

Yetiştiriciler, araştırmacılar ve hükümet temsilcileri bölgesel ağı ilk kez 2016’da ICIMOD’un Kangçendzonga Peyzajı Koruma ve Kalkınma Girişimi kapsamında görüştü. Üç ülke daha sonra ortak bir bölgesel örgüt kurmadan önce ulusal federasyonlar oluşturma kararı aldı.

Örgütlenme modeli, Arktik bölgesindeki hayvancılıkla uğraşanlardan ilham aldı. Temsilciler 2018’de Norveç’teki Arctic Frontiers konferansına katıldı ve sınır ötesindeki hayvancılıkla geçinen toplulukları bir araya getiren Dünya Ren Geyiği Yetiştiricileri Birliği ile temas kurdu.

Himalaya ağı için atılan başlıca adımlar şöyle:

  • 2016: Bhutan, Hindistan ve Nepal’den yetiştiriciler, araştırmacılar ve yetkililer bölgesel bir örgüt kurma konusunu görüşmeye başladı.
  • 2018: Temsilciler Norveç’te Arktik bölgesindeki ren geyiği yetiştiricileriyle bir araya geldi.
  • 9 Kasım 2019: Nepal’in Pokhara kentinde düzenlenen ICIMOD konferansındaki bir oturumda, önerilen Himalaya yak ağı ele alındı.
  • 2022 ve 2023: Ulusal federasyonlar sırasıyla Bhutan ve Nepal’de resmî olarak kuruldu.
  • 2025: Hindistan federasyonu resmî olarak kuruldu. Federasyon liderleri ve hükümet temsilcileri, Vietnam’da düzenlenen 10. Gelişmekte Olan Ülkeler İçin Sürdürülebilir Hayvancılık Konferansı’nda bölgesel ağı kurma taahhüdünde bulundu.
  • 23 Ekim 2026: Ağın Laya’da faaliyete geçmesi planlanıyor.

ICIMOD’un 2019 oturum programı, bölgesel festivaller, damızlık boğaların değişimi ve işleme, teknoloji ile satış konularında bilgi paylaşımı gibi somut olanakları şimdiden belirlemişti. Yeni örgüt, bu fikirlere yetiştiricilerin yönettiği kalıcı bir platform sağlıyor.

Reklam

Gençler neden hayvancılığı bırakıyor?

ICIMOD’un hayvancılık ve otlaklar alanındaki kıdemli uzmanı Tashi Dorji, gençlerin yak yetiştiriciliğine ilgisinin azalmasını bu alanın karşı karşıya olduğu en büyük sorun olarak tanımlıyor. Bu değişimi ekonomik fırsatlara, beklentilere ve dağlık bölgelerdeki yaşamı şekillendiren politikalara bağlıyor.

Zorluk, hayvancılığı cazip ve sürdürülebilir bir yaşam biçimi olarak devam ettirebilmekte yatıyor," dedi. "Bu yalnızca bir tercih meselesi değil; değişen beklentileri, sınırlı ekonomik fırsatları, politika ve kurumsal yapıyla ilgili sorunları yansıtıyor.

Dorji, son on yılda kordiseps toplamanın da ilgiyi hayvancılıktan uzaklaştırdığını söyledi. Kordiseps, yüksek dağlık bölgelerde toplanan değerli bir mantar. Cazip fiyatlar ailelere başka bir gelir kaynağı sunuyor; ancak Dorji, uzun vadede bu gelirin ne ölçüde güvenilir olacağının belirsiz olduğu uyarısında bulundu.

Dorji, 50’den fazla yeni yayla işletmesini destekleme ve gençlere yönelik 500’den fazla yeşil iş yaratma hedeflerinden söz etti. Ayrıca yak yetiştirilen 11 ülkeyi kapsayan daha geniş bir vizyonu anlattı. Duyurulan kuruluş, üç kurucu ulusal federasyonu bir araya getiriyor; işletme ve istihdam hedeflerine ya da daha geniş katılıma ilişkin bir takvim veya finansman bilgisi verilmedi.

Yayladaki bir köyde kalıp kalmamaya karar veren gençler için bu hedefler; güvenilir gelir, hizmetlere erişim ve iş kurma fırsatları sağlandığında anlam kazanıyor. Bu nedenle süt ürünleri, lif ve el işlerinden elde edilen geliri artırmak, hayvancılığı sürdürülebilir kılmanın temel unsurlarından biri.

Sınır ötesi iş birliği damızlık çalışmalarını şimdiden geliştirdi

Hareket kısıtlamaları hem hayvanları hem de insanları etkiliyor. ICIMOD’un 2016 tarihli Hareket Halindeki Yak adlı yayını; Afganistan, Bhutan, Çin, Hindistan, Nepal ve Pakistan’ı kapsayan 14 makaleyi bir araya getirdi. Yayında kapalı sınırlar ile otlatma ve hareket kısıtlamalarının yetiştiriciler üzerindeki baskısı, güncel saha araştırmalarının yetersizliğiyle birlikte ele alındı.

Küçük sürüler nesiller boyunca birbirinden ayrı kaldığında, yakın akraba hayvanların çiftleşme olasılığı artıyor. Bu durum büyümeyi, doğurganlığı ve hayatta kalma oranını düşürebiliyor. Uygun sürüler arasında damızlık hayvanların değişimi, genetik çeşitliliği artırarak daha sağlıklı nüfusların korunmasına yardımcı oluyor.

ICIMOD’un genetik değişimle ilgili anlatımı, 2005’te Bhutan’ın Hindistan’ın Sikkim eyaletine 30 yak bağışladığı erken bir örneği belgeliyor. Bu hayvanların yavrularında vücut büyüklüğü, buzağılama aralığı ve süt verimi bakımından iyileşmeler görüldü.

Reklam

Bhutan, 2020’de Nepal’e iki, Sikkim’e bir damızlık boğa gönderdi. Yetkililer hayvanların sağlık kontrollerini yaptı; teslim alan makamlar da hayvanları yerel sürülere katmadan önce 14 gün karantinada tuttu.

Nepal’e gönderilen boğalar, 3.560 metre yükseklikteki Panchthar bölgesinin Charrate yerleşimine gitti. Sikkim’e gönderilen boğa ise 3.100 metre yükseklikteki Lachen’de bulunan Zema Yak Damızlık İstasyonu’na götürüldü. 2021’in ortalarına gelindiğinde boğalar, 2022 ilkbaharında doğum yapması beklenen ineklerle çiftleşmişti.

Bu transferler hükümet onayları, sağlık kontrolleri, biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynakların hareketini düzenleyen kurallara uyulmasını gerektirdi. Bu deneyim, ağın iş birliğiyle nelerin başarılabileceğini gösteren somut bir örnek sunuyor: yetiştiricileri ve ulusal makamları kapsayan düzenli bir süreçle damızlık hayvanlara erişim.

Otlakların iyileştirilmesi dikkatli yönetim gerektiriyor

Bhutan’da tsamdro olarak bilinen otlaklar, 4.000 metrenin üzerindeki bazı yaz meraları dışında, büyük ölçüde orman ekosistemleri içindeki açık alanlardan oluşuyor. Dorji, yetiştiricilerin çalıları ve yabani otları sınırlamak, çimlerin büyümesini teşvik etmek için geleneksel olarak kontrollü yakma yöntemini kullandığını söyledi.

Üç ila dört on yıldır uygulanan yakma kısıtlamaları, bazı bölgelerde çalıların ve yabani otların yayılmasına izin vererek otlakların kalitesini düşürdü. Bu durum, aynı peyzajlara bağımlı mavi koyun ve geyik gibi yabani otçulları da etkiliyor.

Dorji’ye göre Bhutan’ın 2023 Orman ve Doğa Koruma Politikası, orman yönetiminde ateşin rolünü kabul ediyor. ICIMOD’un desteğiyle kontrollü yakma denendi, uygulama usulleri geliştirildi ve yöntem orman yönetim sistemlerine dâhil edildi.

Kontrollü yakma, belirlenmiş koşullar ve gözetim altında gerçekleştirilen planlı bir ateş yakma uygulamasıdır. Dorji, kontrolsüz ateşin tehlikeli olduğu uyarısında bulunarak yakmanın belirli usuller, izleme ve denetim gerektirdiğini söyledi. Uygulamanın amacı, hayvanlar ve yaban hayatı için besin kaynaklarını korurken açık otlakları ormanlarla birlikte yönetmek.

ICIMOD’un 2019 konferans programında artan sıcaklıkların meraları, yem kaynaklarını, yakların sağlığını ve üremesini nasıl etkilediği de anlatıldı. Yetiştiriciler aynı anda birden fazla sorunla karşı karşıya: değişen bitki örtüsü, erişim kısıtlamaları, iklim baskısı ve hayvanları mevsimlik otlaklar arasında taşımanın maliyeti.

Reklam

Dagala’da gelirleri artırmak için işleme yöntemlerinin geliştirilmesi hedefleniyor

Bhutan’ın Thimphu Dzongkhag yönetimi, 19 Ekim 2026’da Dagala’da yak sütü işlemesini ve hayvancılıkla geçinenlerin sattığı ürünlerin değerini artırmaya yönelik bir proje başlattı. Aynı gün Dagala El Sanatları Yenilik ve Geliştirme Merkezi’nin açılışı da yapıldı.

“Yak Sütü İşlemesini ve Katma Değeri Artırarak Dagala’da Hayvancılıkla Geçinenleri Güçlendirme” başlıklı proje; altyapıyı iyileştirmeyi, ürün çeşitliliğini artırmayı ve alp otlaklarının sürdürülebilir yönetimini desteklemeyi amaçlıyor.

Katma değer, bir kaynağı satmadan önce işleyerek veya geliştirerek ondan daha fazla gelir elde etmek anlamına geliyor. Hayvancılıkla geçinen bir hane için daha iyi süt işleme ekipmanları ve daha geniş ürün yelpazesi, hâlihazırda üretilen sütten farklı yollarla gelir elde etme olanağı sağlayabilir. Dagala projesi, bu iş ihtiyaçlarını hayvanları besleyen otlakların durumuyla birlikte ele alıyor.

Tıbbi bitkiler de otlaklarla başka bir ekonomik bağ kuruyor. ICIMOD’a göre Nepal’in Karnali otlaklarında 92 tıbbi bitki türü bulunuyor; bunların 82’si ticari amaçla toplanıyor ve yılda yaklaşık 36 milyon Nepal rupisi gelir sağlıyor. Dolayısıyla otlakları korumak, hayvan yetiştirenlerin yanı sıra bitki toplayıp ticaretini yapanlar için de önem taşıyor.

Hindistan kendi koruma yol haritasını hazırlıyor

Arunaçal Pradeş Başbakanı Pema Khandu, 17 Ekim 2026’da Tawang bölgesindeki Mago’da düzenlenen Yak Ekonomisi Zirvesi ve Yak Fuarı’nda yakların korunması ve yetiştiricilerin gelirleri için kapsamlı bir plan hazırlanması çağrısında bulundu.

Khandu, yaz ve kış otlatma kampları da dâhil olmak üzere yak nüfusunun, yetiştiricilerin ve mevsimlik hareketlerin haritalandırılmasını önerdi. Yetiştiricilerin kaynaklarını bir araya getirip ürünlerini ortaklaşa pazarlamasını sağlayacak Arunaçal Pradeş Yak Yetiştiricileri ve Ürünleri Geliştirme Kooperatif Birliği’nin kurulması çağrısı da yaptı.

Önerilen yol haritasına Ordu, ICAR Yak Ulusal Araştırma Merkezi, hükümet birimleri ve diğer katılımcılar dâhil olacak. Öneriler arasında damızlık kayıtlarının iyileştirilmesi, sigorta, süt ve lif ürünlerinin daha iyi işlenmesi, mevsimlik istasyonlarda temel olanakların sağlanması ve Brokpa toplulukları için turizm fırsatları yer aldı.

Khandu, ilerlemeyi değerlendirmek ve yol haritasını kesinleştirmek üzere şubat ayında bir takip toplantısı düzenleneceğini duyurdu. Önerileri, yerel ihtiyaçları bölgesel ağın hedefleriyle bir araya getiriyor: daha sağlıklı sürüler, daha güçlü örgütler ve ürünler için daha iyi fiyatlar. Başarı, bu önerilerin finanse edilen hizmetlere ve uzak otlak bölgelerindeki ailelere yönelik somut desteğe dönüştürülmesine bağlı olacak.

Reklam

Laya ziyaretçilere ve daha geniş bir role hazırlanıyor

“Yaşam İçin Otlaklar: Yetiştiricileri Güçlendirmek” temalı Kraliyet Yayla Festivali için Laya’ya 5.000’den fazla ziyaretçinin gelmesi bekleniyor. Programda ağ sekretaryasının açılışı ve 23 Ekim’in Ulusal Yak Günü ilan edilmesi planı da yer alıyor.

Nepal ve Hindistan’dan Hayvancılık Dairesi ile yak kooperatiflerinin yanı sıra 10 yayla dzongkhagından, yani bölgeden, temsilciler katılacak. Samtse Dzongkhag festivale ilk kez katılacak. Hayvancılık sergileri, yayla ürünleri, kültürel gösteriler ve geleneksel oyunlar yetiştiricilerle potansiyel müşterileri bir araya getirecek.

Langothang festival alanı deniz seviyesinden yaklaşık 4.000 metre yüksekte ve yolun bittiği noktadan yürüyerek iki saatten fazla mesafede. Ağır malzemeleri taşımak zor; soğuk hava ve zaman zaman yağan kar hazırlıkları aksatabiliyor. Bu koşullar, dağlık bölgelerdeki işletmeleri büyütme çabalarının arkasındaki günlük ulaşım zorluklarını gözler önüne seriyor.

Köydeki yaklaşık 113 ev, ziyaretçilere konaklama hizmeti vermek üzere kayıt yaptırdı. Yerel bir gençlik grubu, köy evlerinde konaklama, at hizmetleri ve ulaşımı ilk kez yönetiyor. Gasa Dzongkhag yönetimi ise hizmetlerin ücretlerini ve kalitesini denetleyecek.

Laya’daki bir restoranın sahibi Phuntsho, önceki festivalde yaklaşık 100.000 Nu gelir elde ettiğini ve bu yılki etkinlik için restoranını yenilediğini söyledi. Deneyimi, festivalin hemen sunduğu fırsatı ortaya koyuyor: Yetiştiriciler daha kalıcı bölgesel iş birliği için çalışırken ziyaretçiler yerel yeme içme, konaklama ve ulaşım işletmelerine gelir sağlayabilir.

Öne Çıkanlar

  • Himalaya Yak Yetiştiricileri Ağı, 23 Ekim 2026’da öğlen Bhutan’ın Laya kentinde faaliyete geçecek.
  • Ağın sahipliği ve liderliği yetiştiricilerde olacak; Bhutan, Hindistan ve Nepal’in ulusal federasyonları bir araya gelecek.
  • Bhutan’da yak nüfusu 2020 ile 2024 arasında yaklaşık yüzde 28 azalarak 746 hanede 29.432 hayvana düştü.
  • Öncelikler arasında daha sağlıklı otlaklar, genetik çeşitlilik, daha iyi pazarlar ve gençlere yönelik fırsatlar bulunuyor.
  • Bhutan’dan Nepal’e ve Sikkim’e daha önce damızlık hayvan gönderilmesi, bölgesel iş birliğinin uygulanabilir bir örneğini oluşturuyor.
  • Dagala’daki yeni süt projesi ve Arunaçal Pradeş’in önerdiği yol haritası, koruma çalışmalarını yetiştiricilerin gelirleriyle ilişkilendiriyor.
  • Kraliyet Yayla Festivali 23 ve 24 Ekim’de düzenlenecek; 5.000’den fazla ziyaretçi bekleniyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir