Ulusal belirsizlik döneminde bir aşk şarkısı
2019’da Sevgililer Günü arifesinde Afgan şair Ramin Mazhar, bir tepenin üzerinde şiir okudu. Şarkıcı Ghawgha Taban şiirin sözlerini şarkıya dönüştürdü ve kayıt ertesi gün sosyal medyada yayıldı. Şarkının ana dizesi, mahrem bir vaadi kamusal bir direniş eylemi gibi duyuruyordu: "Taliban’ın ortasında seni öpüyorum, korkmuyorsun!"
İçindekiler
- Ulusal belirsizlik döneminde bir aşk şarkısı
- Şiir neden Sevgililer Günü’nün ötesine yayıldı?
- Kabil kutlama yaparken Herat polisi halka uyarıda bulundu
- Ghawgha kendisini alkışlayan kalabalığı sorguladı
- Barış müzakereleri riskleri artırdı
- Kadınlar 1990’lardan bu yana kazanılan hakları kaybetmekten korkuyordu
- Olayların gelişimi
- Qaf hikâyeyi göçle sürdürüyor
- Öne çıkanlar
Şarkı, ABD özel temsilcisi Zalmay Khalilzad’ın Afganistan’ın geleceği konusunda Taliban temsilcileriyle müzakere yürüttüğü sırada dinleyicilere ulaştı. Eğitim görme, sahneye çıkma ve kamusal alanda konuşma konusunda daha fazla fırsatla büyümüş genç Afganlar için olası bir anlaşma zor bir soruyu beraberinde getiriyordu: Barış bu özgürlükleri koruyacak mıydı, yoksa onlardan vazgeçmeyi mi gerektirecekti?
Ghawgha’nın performansı bu kaygıya ses verdi. Aşk, şiir ve bir kadının toplum önünde şarkı söylemesi, Taliban yönetimiyle özdeşleştirilen kısıtlamalara karşı çıkmanın yollarına dönüştü. Ancak şarkıcı, internetteki coşkulu desteğin düşmanlığa dönüşebileceği uyarısında da bulundu; kutlanırken bile bir sanatçının kendini ne kadar savunmasız hissedebileceğini ortaya koydu.
Hikâyesi daha sonra viral kayda yansıyan anın ötesine uzandı. Afganistan ile İran arasında büyüyen Ghawgha, risk altındaki sanatçılara yönelik ICORN konuk sanatçı programı aracılığıyla Norveç’e yerleşti. Farsça söylediği Qaf albümü; savaş, yerinden edilme ve ayrımcılık konularını müziğinin yeni bir bölümüne taşıyor.
Şiir neden Sevgililer Günü’nün ötesine yayıldı?
Mazhar’ın şiiri sevgiyi tehlikeyle özdeşleşen ortamlara yerleştiriyordu: yollar, taksiler, silah sesleri ve intihar saldırıları. Tekrarlanan aşk ilanları, sıradan insani yakınlığı savaşın içinden geçmek için gereken cesaretle birleştiriyordu. Sözler, bir şiir buluşmasından Facebook ve Twitter’da paylaşılan bir şarkıya kolayca taşınabilecek kadar yalındı.
Ghawgha’nın seslendirdiği şiirin sahibi Afgan şair Mazhar, bir öpücüğü hem bağlılık hem de direniş olarak anlatıyordu:
Dindarsın, öpücüklerin duan. Farklısın, öpücüklerin itirazın. Aşktan, umuttan, yarından korkmuyorsun.
Ghawgha’nın sesi bu dizeleri ilk buluşmanın ötesinde bir dinleyici kitlesine ulaştırdı. Kayıt, tanıdık bir günü, Sevgililer Günü’nü, acil bir siyasi kaygıyla buluşturduğu için internette tartışma konusu oldu. Aşk kutlaması, genç Afganların hayatlarını kimin belirleyebileceğine dair bir mesaja da dönüştü.
Şarkı geniş çapta yayıldı, ancak doğrulanmış bir dinleyici sayısı açıklanmadı. Erişimi, yayımlanmış izlenme ya da dinlenme sayılarıyla değil, paylaşım hızı ve yarattığı tartışmayla anlatıldı.
Kabil kutlama yaparken Herat polisi halka uyarıda bulundu
Kabil’de gençler Sevgililer Günü’nü buluşmalar ve şarkılarla kutladı. Bu kutlamalar, toplumun bazı kesimleri karşı çıksa da bu özel günün kentli Afganlar arasında giderek popülerleştiğini gösteriyordu.
Batıdaki Herat vilayetinde polis komutanlığı halka kutlama yapmamaları yönünde uyarıda bulunan bir açıklama yayımladı. Komutanlık, bu günü İslam öğretilerine aykırı gören din âlimleri ve din adamlarını gerekçe gösterdi.
Kabil’deki buluşmalar ve Herat’taki uyarı, aynı kutlamanın Afganistan’ın farklı yerlerinde ne kadar farklı karşılanabildiğini gösterdi. Gençler müzik, sevgi ve kamusal ifade konusunda seçimler yaparken, yerel polisin otoritesini arkasına alabilen itirazlarla karşı karşıyaydı.
Bu gerilim, şarkının neden ilgi gördüğünü açıklamaya yardımcı oluyor. Şarkının sözleri Taliban’a sesleniyordu; ancak Sevgililer Günü çevresindeki tartışma, daha geniş toplumsal tutumları ve Taliban’ın 2021’de iktidara dönmesinden önce faaliyet gösteren kurumların eylemlerini de kapsıyordu.
Ghawgha kendisini alkışlayan kalabalığı sorguladı
Ghawgha, gördüğü ilgiye basit bir başarı kutlamasından daha temkinli bir açıklamayla karşılık verdi. Amacını, Talibanizm olarak adlandırdığı bir durumun hâkim olduğu koşullara karşı kişisel tavrını ifade etmek şeklinde tanımladı; bu terimle, karşı çıktığı tutum ve kısıtlamalara gönderme yapıyordu.
İnternetteki ilginin merkezindeki şarkıcı Ghawgha, tepkisini şu sözlerle anlattı:
Tepkiler hem umut verici hem de kaygı verici; bunun başlıca nedeni popülizm.
Kaygısı, bir sanatçıyı kahraman gibi gören insanların daha sonra aynı kişiye karşı dönebilecek olmasıydı. Açıklamasında fahişe damgası yemekten ya da aşırı şiddete maruz kalmaktan korktuğunu belirtti. Bunlar, şarkıdan sonra kendisine saldırıldığına dair anlatımlar değil, kamuoyu desteğinin çevresindeki tehlikelere ilişkin uyarılardı.
Ghawgha ayrıca Taliban’ın fikirlerine karşı çıkmanın kişisel bir inanç gerektirdiğini savundu. Bir kalabalık övgü ya da kınama etrafında hızla birleşebilirdi; özgürlüğe kalıcı bağlılık ise insanların kendi başlarına düşünüp harekete geçmesini gerektiriyordu. Verdiği yanıt, şarkının gördüğü ilgiyi de hikâyenin bir parçası hâline getirdi: Baskıya karşı direnişi memnuniyetle karşılarken destekçilerinin ne kadar güvenilir olabileceğini sorguladı.
Barış müzakereleri riskleri artırdı
O dönemde ABD’nin Afganistan Uzlaşması Özel Temsilcisi olan Khalilzad, yaklaşık 17 yıldır süren çatışmayı sona erdirmek amacıyla Taliban müzakerecileri ve bölge liderleriyle görüşüyordu. Görüşmelerin temel başlıklarından biri, yaklaşık 11 bin ABD askerinin olası çekilmesiydi.
Dönemin haberlerinde anlatılan müzakerelerin dışında bırakılan Cumhurbaşkanı Eşref Gani’nin hükümeti, doğrudan görüşme yapmayı reddeden Taliban müzakerecileriyle masaya oturamıyordu. Böylece Afganistan’ın seçilmiş hükümeti, ülkenin güvenlik ve siyasi düzenini yeniden şekillendirebilecek görüşmelerin dışında kalmıştı.
Bir anlaşmaya varma baskısı çok büyüktü. 2018’de bildirilen sivil can kaybı 3.804’tü. Gani ayrıca önceki dört yılda yaklaşık 45 bin Afgan güvenlik gücü mensubunun hayatını kaybettiğini kabul etmişti. Bu rakamlar farklı grupları ve dönemleri kapsıyordu; ancak birlikte Afgan toplumunun karşı karşıya olduğu kaybın boyutunu ortaya koyuyordu.
Ghawgha’nın şarkısına karşılık veren gençler için seçenekler bu nedenle acı vericiydi. Çatışmaları sona erdirmek acil bir ihtiyaçtı. Eğitimi, kadınların kamusal yaşama katılımını ve itirazlarını dile getirebilme özgürlüğünü korumak da öyle. Şarkı, müzakere masasının dışında kalanların, masanın içinde alınan kararların bedelini ödeyebileceği korkusuna duygusal bir ifade kazandırdı.
Kadınlar 1990’lardan bu yana kazanılan hakları kaybetmekten korkuyordu
Taliban’ın iktidara dönmesi Afgan kadınlar için özellikle kaygı vericiydi. Hareketin 1990’lardaki yönetimi sırasında kadınlar eğitim ve çalışma dâhil temel fırsatlardan mahrum bırakılmıştı. 2019’da Taliban yönetiminin yeniden kurulmasına ilişkin kaygılar, yaşanmış deneyimlere ve ailelerin hafızasına dayanıyordu.
"Geriye Dönüş Yok" adlı sosyal medya kampanyası, aradan geçen yıllarda kazanılan özgürlüklerin kaybedilmesine karşı çıkıyordu. Kampanya; Taliban’ın dönüşü, geçici hükümet kurulması, Afgan ordusunun lağvedilmesi ve yabancı güçlerin çekilmesine ilişkin söylentilerin ortasında ortaya çıktı. O aşamada gündeme gelen bu olasılıklar üzerinde henüz uzlaşmaya varılmamıştı.
Taliban temsilcileri, 5 ve 6 Şubat 2019’da Afgan hükümeti temsilcilerinin katılmadığı Moskova toplantısında güvence verdi. Bu güvenceler, kadınların siyasi ve medeni hakları, ifade özgürlüğü ya da seçimlerin geleceğine ilişkin kaygıları gidermedi.
Ghawgha’nın performansı bu siyasi meseleleri somutlaştırdı. Bir kadının toplum önünde şarkı söyleyebilmesi, tehlikeye giren özgürlüklerden biriydi. Şarkısı; askerler ve hükümet üzerine yürütülen müzakereleri, bir sanatçının üretmeye ve eserlerini paylaşmaya devam edip edemeyeceğine ilişkin gündelik soruyla buluşturdu.
Olayların gelişimi
Şarkı, Taliban’ın yeniden iktidara gelmesinden önceki belirli bir döneme ait. Ghawgha’nın kariyerindeki sonraki yerini, olayları sıraya koyduğumuzda daha iyi anlamak mümkün:
- 5 ve 6 Şubat 2019: Afgan hükümeti temsilcilerinin katılmadığı, Taliban temsilcilerinin de yer aldığı Moskova toplantısı yapıldı.
- 2019’da Sevgililer Günü arifesi: Ramin Mazhar bir tepede şiir okudu ve Ghawgha şiiri şarkıya dönüştürdü.
- 2019’da Sevgililer Günü: Kabil’de kutlamalar, Herat’ta ise bu güne karşı uyarılar sürerken kayıt sosyal medyada yayıldı.
- 2021: Taliban Afganistan’da yeniden iktidara geldi.
- Kariyerinin sonraki döneminde: Ghawgha ICORN aracılığıyla Norveç’te yaşadı ve göç, savaş ve ayrımcılık gibi deneyimleri konu alan Qaf albümü üzerinde çalıştı.
2019’da şarkı, gelecekteki bir siyasi anlaşmanın neler getirebileceğine dair korkuları dile getiriyordu. 2021’de iktidarın el değiştirmesinin ardından, bir kuşağın hükümet değişikliğinden önce kutladığı özgürlüklerin kaydı hâline de geldi.
Qaf hikâyeyi göçle sürdürüyor
Ghawgha’nın sonraki çalışmaları, birden fazla ülkenin şekillendirdiği bir yaşamdan besleniyor. Afganistan ile İran arasında büyüyen sanatçı, Norveç’e taşınarak risk altındaki sanatçılara konuk sanatçı programı sunan ICORN’un bir parçası oldu.
Qaf adını, efsanede mitolojik kuş Simurg’un yuvasıyla ilişkilendirilen gizemli bir dağdan alıyor. Ghawgha, Afgan şairlerle çalışırken sözleri de kendisi yazdı; böylece 2019’daki kaydını kamuoyunun dikkatine taşıyan şiir ve şarkı bağını sürdürdü.
Albüm, Afganistan’dan Avrupa’ya uzanan fiziksel ve duygusal açıdan zorlu yolculuğunu anlatıyor. Ayrıca savaş, ayrımcılık ve göçten etkilenen başka insanların deneyimlerine de ayna tutuyor. Albümün odağı, Sevgililer Günü şarkısındaki kamusal başkaldırıdan evden ayrılmanın ve başka bir yerde hayat kurmanın kişisel bedellerine uzanıyor.
Ghawgha’nın müziği bu deneyimleri ortak bir kaygıda buluşturuyor: birey olarak yaşama ve konuşma özgürlüğü. 2019’da bu kaygı, siyasi belirsizlik ortamında dile getirilen bir aşk ilanıyla ortaya çıktı. Qaf’ta ise sınırlar ötesine taşınan kayıplar ve anılarla ifade buluyor.
Öne çıkanlar
- Ghawgha Taban’ın 2019 tarihli şarkısı, Ramin Mazhar’ın şiirinden uyarlandı ve Sevgililer Günü civarında sosyal medyada hızla yayıldı.
- Kabil’de gençler kutlama yaparken Herat polis komutanlığı halka bu günü kutlamamaları uyarısında bulundu.
- Şarkı, Eşref Gani hükümetinin dışlandığı ABD-Taliban müzakereleri sırasında yayıldı.
- Ghawgha kısıtlayıcı tutumlara karşı çıkılmasını memnuniyetle karşılarken kamuoyunun hayranlığının düşmanlığa dönüşebileceği uyarısında bulundu.
- Taliban’ın 2021’de yeniden iktidara gelmesinin ardından şarkı, genç Afganların bir kuşağının kutladığı özgürlüklerin kaydı hâline geldi.
- Ghawgha daha sonra ICORN aracılığıyla Norveç’te yaşadı ve göç, savaş ve ayrımcılığı ele alan Farsça Qaf albümünü hazırladı.






