Nikobar Güvercininin DNA’sı ve yapay zekânın belirlediği 2.300 hedef, dodo’yu geri getirme projesini yeni bir test aşamasına taşıyor

11 dakikalık okuma
Nicobar Pigeon DNA and 2,300 AI Targets Bring Dodo Revival Project Into New Testing Phase

Artık nesli tükenmiş bir kuşun geri getirilmesi önerisinin merkezinde yaşayan bir güvercin var

Colossal Biosciences, yeni yapay zekâ platformunun dodo’nun kendine özgü gagasını ve yüz yapısını açıklamaya yardımcı olabilecek yaklaşık 2.300 DNA hedefi belirlediğini söylüyor. Dallas merkezli biyoteknoloji şirketinin yaşayan bir kuş elde etmek için önerdiği yol, Andaman ve Nikobar Adaları ile Güneydoğu Asya’nın başka bölgelerinde bulunan bir türden geçiyor: Nikobar güvercini.

İçindekiler
  1. Artık nesli tükenmiş bir kuşun geri getirilmesi önerisinin merkezinde yaşayan bir güvercin var
  2. Hayatta kalan tek genom neden zor bir bilmece yaratıyor?
  3. GenoMorph dodo’nun gagasını nasıl araştırıyor?
  4. Nikobar güvercini neden kullanışlı?
  5. Üreme hücrelerinin yetiştirilmesi önceki bir dönüm noktasıydı
  6. Tavuklar neden planın bir parçası?
  7. Yumurta içinde değişiklikleri daha hızlı test etmenin yolu
  8. Geliştirilmiş bir kuş dodo’ya ne kadar benzeyebilir?
  9. Mauritius’un ihtiyacı yumurtadan çıkmaya hazır bir kuştan fazlası
  10. Koruma çalışmaları ve öncelik tartışması
  11. Öne Çıkanlar

Şirketin Teksas’ta bir üreme kolonisi kurduğu 36 Nikobar güvercini var. Antik DNA’yı, genetik mühendisliğini ve taşıyıcı tavukların kullanıldığı üreme tekniklerini bir araya getirerek, seçilmiş dodo özelliklerini taşıyan kuşlar için bu güvercinlerin hücrelerini başlangıç materyali olarak kullanmayı planlıyor.

Colossal’ın GenoMorph duyurusu, bıldırcın, ördek, tavuk ve güvercinlerden elde edilen gelişim verileriyle eğitilmiş bir aracı tanıtıyor. Araç, bilim insanlarının laboratuvarda test edebileceği adayları belirlemek için çok geniş bir genetik farklılıklar listesini daraltmayı amaçlıyor.

Proje birbiriyle bağlantılı üç görevle karşı karşıya: istenen özellikleri hangi DNA değişikliklerinin ortaya çıkardığını bulmak, bu değişiklikleri yavrulara aktarılabilecek hücrelerde yapmak ve dodo’nun dünyadaki tek doğal yaşam alanı olan Mauritius’ta uygun bir yaşam alanı hazırlamak. Geliştirilmiş bir kuşun oradaki üreme popülasyonuna katılabilmesi için her alanda ilerleme kaydedilmesi gerekiyor.

Şirket, hedeflediği hayvanı nesli tükenmiş türün temel özelliklerini taşıyan işlevsel bir dodo olarak tanımlıyor. Doğa Tarihi Müzesi ise önerilen sonucu dodo benzeri bir güvercin olarak nitelendiriyor. Bu terminoloji farkı, görünüşü ve davranışları hâlâ tam olarak anlaşılamamış bir hayvana, geliştirilmiş bir kuşun ne ölçüde benzeyebileceğine ilişkin temel bilimsel tartışmayı yansıtıyor.

Reklam

Hayatta kalan tek genom neden zor bir bilmece yaratıyor?

Colossal, GenoMorph duyurusunda 104 yünlü mamut genomuna atıfta bulunurken, yüksek kaliteli tek bir dodo genomunu bir araya getirdi. Genom, bir organizmanın genetik talimatlarının bütünüdür. Çok sayıda örneğin bulunması, araştırmacıların hangi farklılıkların bir tür içinde yaygın olduğunu, hangilerinin ise belirli özelliklerle ilişkili olduğunu saptamasına yardımcı olur.

Mauritius’taki koşullar bu genetik talimatların korunmasını zorlaştırıyor. Sıcaklık ve nem DNA’yı parçalara ayırırken, mamut kalıntılarının bulunduğu soğuk koşullar çok daha fazla genetik materyalin korunmasını sağladı. Yüksek kaliteli tek bir dodo genomuyla bilim insanlarının belirli bir genetik özelliğin dodo’larda tipik olup olmadığını kontrol etme olanağı daha sınırlı.

Şirketin dodo proje planına göre, Colossal’ın baş bilim sorumlusu Beth Shapiro, Kopenhag Üniversitesi’nden Tom Gilbert ve John Fjeldså ile birlikte dizileme ve genom birleştirme ekibine liderlik etti. Ekip, Danimarka Doğa Tarihi Müzesi’nde bulunan bir kafatasından çıkarılan DNA’yı kullandı.

Colossal, genomun yaklaşık 50X kapsamla dizilendiğini söylüyor. Bu, DNA konumlarının ortalama yaklaşık 50 kez okunduğu ve araştırmacıların diziyi kontrol etmesine yardımcı olduğu anlamına geliyor. Şirket ayrıca genomun yaklaşık yüzde 95’inin doldurulduğunu ve analizinin tamamlanmaya yaklaştığını belirtiyor. Kapsam, DNA’nın kaç kez okunduğunu; bütünlük ise dizinin ne kadarının elde edildiğini ölçüyor.

GenoMorph dodo’nun gagasını nasıl araştırıyor?

GenoMorph, yaşayan kuşlar hakkındaki bilgileri antik dodo dizisiyle bir araya getiriyor. Colossal, eğitim materyalinde embriyonik gelişimin altı aşamasından ve yüz gelişiminde rol oynayan üç bölgeden alınan düzenleyici DNA’nın yanı sıra 70’ten fazla kuş türünden genetik bilgiler ve kafatası ölçümlerinin yer aldığını söylüyor.

Düzenleyici DNA, bir dizi anahtar ve kısma düğmesi gibi çalışır. Bir genin ne zaman etkinleşeceğini, nerede çalışacağını ve ne ölçüde etkili olacağını kontrol etmeye yardımcı olur. Bu kontrollerdeki değişiklikler, gelişmekte olan bir gaganın ya da kafatasının şeklini etkileyebilir.

Şirketin ayrıntılı dökümünde, gaga büyüklüğüyle ilişkili 653, kalınlığı ve genişliğiyle ilişkili 1.698 aday düzenleyici unsur listeleniyor. Bu kategorilerin toplamı 2.351 adaya karşılık geliyor ve yaklaşık 2.300 hedef şeklindeki manşet rakamıyla örtüşüyor.

Shapiro, şirketin bilgisayar tahminlerinden deneylere nasıl geçtiğini şöyle açıkladı:

Bunun yerine GenoMorph, 70’ten fazla yaşayan kuş türünde kafatası ve gaga gelişimini inceliyor ve şekillerini hangi genetik anahtarların kontrol ettiğini öğreniyor. Bize gaga büyüklüğü ve şekliyle bağlantılı yaklaşık 2.300 adaydan oluşan kısa bir liste verdi. Bu hedefler şimdi laboratuvarda doğrulanıyor.

Laboratuvar doğrulaması, aday bir DNA bölgesini değiştirmek ya da test etmek ve sonuçları gözlemlemek anlamına geliyor. Araştırmacıların Nikobar güvercini hücrelerinde hangi değişiklikleri yapacaklarına karar vermeden önce hangi adayların gelişimi etkilediğini, etkilerinin ne ölçüde olduğunu ve birbirleriyle nasıl etkileşime girdiklerini belirlemesi gerekiyor.

Reklam

Nikobar güvercini neden kullanışlı?

Nikobar güvercini, dodo’nun yaşayan en yakın akrabası. Parıldayan yeşil ve bakır renkli tüyleri ve uçabilmesi, onu nesli tükenmiş kuştan çok farklı gösteriyor. Yine de genetik akrabalığı, Colossal’ın mühendislik planının temelini oluşturuyor.

Nesli tükenmiş Rodrigues dodosu da önemli bir karşılaştırma olanağı sunuyor. Colossal, onu dodo’nun genetik açıdan en yakın akrabası olarak tanımlıyor ve iki nesli tükenmiş kuşun hangi özellikleri paylaştığını anlamaya yardımcı olması için genomunu kullanıyor. Aradaki fark açık: Rodrigues dodosu antik genetik bilgi sağlarken, yaşayan Nikobar güvercini deney ve üreme için kullanılabilecek hücreler sunuyor.

Colossal, başarılı üreme çalışmaları sayesinde Teksas’taki kolonisinin 36 kuşa ulaştığını söylüyor. Koloni, araştırmacıların gelişimi, üremeyi ve genetiği incelemesine olanak tanırken önerilen üreme yaklaşımı için gereken özel hücreleri de sağlıyor.

Bu hücrelere primordial germ hücreleri (PGC) deniyor. Bunlar zamanla yumurta ya da sperme dönüşen erken dönem hücreler. Bu hücrelerin düzenlenmesi, genetik değişiklikleri tek bir kuşun yalnızca bedeninde yapmak yerine yavrulara aktarmanın bir yolunu sunuyor.

Üreme hücrelerinin yetiştirilmesi önceki bir dönüm noktasıydı

Colossal, daha önce şehirlerde yaygın olarak görülen kaya güvercininden elde ettiği primordial germ hücrelerini 60 gün boyunca yetiştirdiğini duyurmuştu. Araştırmacıları, hücrelerin büyümesini sağlayan koşulları bulmadan önce besin maddeleri, büyüme faktörleri ve diğer bileşenlerden oluşan 300’den fazla kombinasyonu test etti.

Colossal’ın kuş türleri direktörü Anna Keyte, tavuk germ hücreleri için belirlenmiş bir tarifin bıldırcın da dahil olmak üzere test edilen diğer kuşlarda işe yaramadığını söyledi. Her tür farklı koşullar gerektirebildiğinden, güvercinlerde elde edilen sonuç Nikobar güvercini hücreleriyle çalışmaya yönelik pratik bir adım niteliğinde.

Kaya güvercini araştırması duyurulduğunda hakem değerlendirmesinden geçmemişti. Hakem değerlendirmesi, bilimsel bir dergide yayımlanmadan önce araştırmanın diğer bilim insanları tarafından incelenmesidir. Colossal daha sonra Nikobar güvercini çalışmasında yumurta ve sperme dönüşen temel hücreleri oluşturduğunu açıkladı.

Kaya güvercini duyurusunun ardından açıklanan bir sonraki üreme testi, yetiştirilmiş güvercin hücrelerinin taşıyıcı tavuklar aracılığıyla canlı güvercinler üretmekte kullanılmasıydı. Colossal’ın planı ayrıca Nikobar güvercini primordial germ hücrelerinin büyümesini iyileştirmek için farklı koşulların test edilmesini, ardından seçilmiş dodo özelliklerinin bu hücrelere aktarılmasını öngörüyor.

Reklam

Tavuklar neden planın bir parçası?

Kuşlarda üreme, memelilerde kullanılan klonlama yöntemlerinden farklı bir yaklaşım gerektiriyor. Colossal’ın stratejisi, genetik mühendisliğiyle kendi germ hücreleri çıkarılmış tavukların, güvercinlerden elde edilen üreme hücrelerini taşımasına dayanıyor.

Araştırmacılar, düzenlenmiş güvercin primordial germ hücrelerini gelişmekte olan tavuk embriyolarına aktaracak. Amaç, aktarılan hücrelerden türeyen yumurta ya da spermleri üreten yetişkin taşıyıcı kuşlar elde etmek. Bu sistemle yapılan üreme, seçilmiş genetik değişiklikleri taşıyan yavrular verecek.

Tavuklar, bilim insanlarının genetiklerini ve üreme süreçlerini zaten kapsamlı biçimde incelemiş olması nedeniyle kullanışlı. Colossal ayrıca sınırlı uçma yeteneklerinin, tavukları güvercinlere kıyasla yönetmeyi kolaylaştırdığını söylüyor.

Shapiro, anne ve baba soylarının oluşturulması gerekliliğinin süreci uzattığını açıkladı. Araştırmacıların gerekli üreme hücrelerini üreten kuşları elde etmesi ve yavruların istenen değişiklikleri her iki ebeveynden de almasını sağlayacak şekilde bunları çiftleştirmesi gerekiyor. Şirketin proje planında, aynı anda çok sayıda genetik değişiklik yapmanın verimliliğinin sınırlı olması da teknik bir kısıt olarak belirtiliyor.

Yumurta içinde değişiklikleri daha hızlı test etmenin yolu

Colossal, genetik araçları gelişmekte olan kuş embriyolarına doğrudan aktarabilen lipit nanoparçacıklar geliştirdiğini söylüyor. Yağlı maddelerden oluşan bu küçük parçacıklar DNA, RNA ya da CRISPR bileşenlerini hücrelere taşıyor. CRISPR, DNA’da hedefli değişiklikler yapmak için kullanılan bir araç.

Önerilen yöntemin avantajı hız. Bilim insanları, bir düzenlemenin embriyonik gelişimi nasıl etkilediğini gözlemlemek için kuşun büyüyüp bir üreme döngüsünü tamamlamasını beklemek zorunda kalmıyor. Böylece daha uzun süren üreme sürecine geçmeden önce GenoMorph’un adaylarını tarayabilirler.

İlk deneylerde kaya güvercini ve ördek embriyolarının da aralarında bulunduğu kuşlarda kemik gelişiminde rol oynayan Runx2 geni hedeflendi. Colossal, bu düzenlemelerin ardından kafatası ve yüz özelliklerinde gözle görülür değişiklikler meydana geldiğini bildirdi.

Şirket, ilk bulguların kraniyofasiyal gelişim ve moleküler biyoloji konferanslarında sunulduğunu, bioRxiv ön baskı sunucusunda yayımlanacak bir makalenin de planlandığını söylüyor. Ön baskı, araştırmayı dergideki hakem değerlendirmesinden önce kamuya açıyor. Deneylerdeki bir sonraki görev, aday düzenleyici unsurları test etmek ve Nikobar güvercini germ hücreleri için umut veren değişiklikleri seçmek.

Reklam

Geliştirilmiş bir kuş dodo’ya ne kadar benzeyebilir?

Doğa Tarihi Müzesi’nin dodo hakkında bilgi rehberi, temel bir güçlüğü açıklıyor: Araştırmacıların dodo’ların görünüşü ve davranışları hakkında elindeki kanıtlar sınırlı. İçine saman doldurularak hazırlanmış eksiksiz bir örnek günümüze ulaşmadı. Tek bir bireye ait olduğu bilinen kemikleri içeren, neredeyse eksiksiz yalnızca iki iskelet bulunuyor. İkisi de Mauritius’ta.

Müze, dodo’ların yaklaşık 70 santimetre boyunda ve 12 kilogram ağırlığında olduğunu tahmin ediyor. Colossal’ın proje sayfasında ise 81 ila 97 santimetre boy ve 13 ila 23 kilogram ağırlık aralığı veriliyor. Müze, ağırlıklarının muhtemelen mevsimlere göre değiştiğini söylüyor. Araştırmalar, dodo’ların bilinen birçok çizimde gösterilenden daha ince yapılı ve çevik kuşlar olduğunu ortaya koyuyor.

Western Üniversitesi İleri Kuş Araştırmaları Birimi’nin kurucu ortağı ve direktörü Scott MacDougall-Shackleton, gelişimin genler, ebeveynlerin biyolojisi, hormonlar ve çevre arasındaki etkileşimleri içerdiğini söylüyor. Şirketin hedef tanımına neden itiraz ettiğini şöyle açıkladı:

Gelişim sırasında genomumuz, ebeveynlerin genomlarıyla, hormonlarla ve çevreyle etkileşime giriyor; bunun sonucunda genler karmaşık biçimlerde açılıp kapanıyor. Nesli tükenmiş bir tür için bu süreçleri ne bilebilir ne de tekrarlayabiliriz.

Cornell Ornitoloji Laboratuvarı’nda evrimsel biyolog olan Leonardo Campagna da bilim insanlarının dodo’nun genetik yapısını ve bunun çevreyle etkileşimlerini ne ölçüde yeniden oluşturabileceğini sorguladı. Colossal’a göre hedef, tamamen aynı genetik kopyayı üretmek yerine temel özellikleri ve ekolojik işlevleri yeniden yaratmak.

Mauritius’un ihtiyacı yumurtadan çıkmaya hazır bir kuştan fazlası

Mauritius’ta avlanma, yaşam alanlarındaki değişiklikler ve adaya getirilen hayvanlar çevreyi dönüştürdükten sonra dodo’nun nesli tükendi. Sıçanlar, domuzlar ve sonradan adaya gelen diğer hayvanlar kuşları ve yuvalarını tehdit etti. Olası bir salım programının, büyüyen bir popülasyon için yeterli ve uygun yaşam alanı sağlarken bu baskıları da ele alması gerekecek.

Tarihsel kronoloji, son görüldüğü tarih ile tahmini yok oluş tarihinin neden farklı olduğunu da gösteriyor:

  • 1598: Hollandalı denizciler, dodo’ların insanların yerleşmesiyle sonradan adaya getirilen yırtıcılar olmadan evrimleştiği Mauritius’a ulaştı.
  • 1662: Güvenilirliği en yüksek olduğu bilinen son gözlem kayda geçti. Doğa Tarihi Müzesi, 1680 gibi geç bir tarihte yapılmış olası bir gözlemi de ele alıyor.
  • Yaklaşık 1690: Araştırmacılar David Roberts ve Andrew Solow, Colossal’ın atıfta bulunduğu 2003 tarihli bir analizde yok oluş tarihini tahmin etti.
  • 1865: Mare aux Songes bataklığındaki kalıntıların keşfi, bilim insanlarının dodo’nun yaşam ortamını yeniden oluşturmasına yardımcı olacak kapsamlı bulgular sağladı.

Colossal, Mauritiuslu bilim insanları, koruma grupları ve hükümetle çalıştığını, Mauritius Yaban Hayatı Vakfı’yla ortaklık kurduğunu söylüyor. Şirketin araştırdığı alanlar arasında sıçanlardan arındırılmış bölgeler de var. Üst yönetici ve kurucu ortak Ben Lamm, salım alanlarının ekolojik çalışmalar ve yerel topluluklara danışılmasının ardından seçileceğini söylüyor.

Lamm, genetik çeşitliliği mühendislikle belirlenmiş binlerce kuş üretme hedefinden söz etti. Shapiro, olası bir doğaya salımın aşamalı biçimde yapılacağını belirtiyor. Yapay zekâya ilişkin son duyuruda yumurtadan çıkış tarihi verilmedi. Lamm’ın daha önce en az beş ila yedi yıl olarak açıkladığı tahmin, üreme hücreleri duyurusu sırasında yapılan bir öngörüydü; yeni doğrulanmış bir takvim değil.

Reklam

Koruma çalışmaları ve öncelik tartışması

Bu teknikler hâlâ yaşayan kuşlar için de kullanılabilir. Üreme hücrelerinin yetiştirilmesi, korunması ve yararlı genetik varyantların aktarılması; genetik çeşitliliği az olan ya da ciddi hastalık tehditleriyle karşı karşıya bulunan popülasyonlara yardımcı olabilir.

Colossal, proje sayfasında Mauritius pembe güvercinini örnek gösteriyor. Şirketin tahminine göre türün popülasyonu 375 ila 490 arasında; 1994’te doğada 77 kuş yaşıyordu. Bu rakamlar, popülasyondaki toparlanmanın yanı sıra, akraba çiftleşmesi ve Trichomonas gallinae parazitinin yol açtığı enfeksiyon da dahil olmak üzere süren sorunlara işaret ediyor.

East Anglia Üniversitesi’nde evrimsel genetik profesörü olan Cock van Oosterhout, geçmiş dönem örneklerinde ya da akraba türlerde hastalıklara dirençli özellikleri belirleyip bunları hassas popülasyonlara aktarma olanağını umut verici buluyor. Pembe güvercin araştırmaları için Colossal’dan bağış aldı. Van Oosterhout’a göre bu tür bir teknoloji, türlerin toparlanmasına katkı sağlayabilir; ancak yaşam alanlarının kaybı ve biyolojik çeşitlilik krizinin diğer nedenleriyle doğrudan mücadele edilmesi de gerekiyor.

Oxfordlu biyolog Rich Grenyer, türleri geri getirme vaatlerinin nesillerin tükenmesini önleme aciliyetini azaltabileceği uyarısında bulundu. Grenyer’in kaygısı ahlaki tehlike: İnsanlar, nesli tükenmiş bir türün daha sonra yerine konabileceğine inanırsa doğaya verilen zararı kabullenmeye daha yatkın olabilir.

Colossal’ın finansmanı bu tartışmaları somut hale getiriyor. Daha önce hücrelerle ilgili yaptığı duyurunun yanı sıra şirket, 120 milyon dolarlık ek finansman aldığını açıkladı. Böylece topladığı toplam tutar 555 milyon dolara, şirket değerlemesi ise 10,2 milyar dolara ulaştı. Yatırımcı ve XPRIZE kurucusu Peter Diamandis de Colossal’ın programlanabilir biyoloji platformunu sağlık, tarım ve koruma alanlarında kullanan işletmeleri desteklemek üzere NeoGenesis Capital’ı kurduğunu duyurdu.

Dodo projesi artık önemli miktarda özel finansmanı somut laboratuvar testleri ve koruma planlamasıyla bir araya getiriyor. Sıradaki aşamalar belirgin: DNA adaylarını doğrulamak, yararlı düzenlemeleri taşıyan sağlıklı yavrular üretmek ve Mauritius’ta bir popülasyonun hayatta kalabileceği koşulları oluşturmak.

Öne Çıkanlar

  • Colossal, GenoMorph’un dodo’nun gaga ve yüz yapısıyla ilişkili yaklaşık 2.300 aday DNA hedefi belirlediğini söylüyor.
  • Şirketin yüksek kaliteli tek bir dodo genomu ve Teksas’ta 36 Nikobar güvercininden oluşan bir kolonisi var.
  • Önerilen üreme yöntemi, düzenlenmiş güvercin germ hücrelerini ve taşıyıcı tavukları kullanıyor.
  • Embriyo deneyleri ve laboratuvar doğrulaması, hangi genetik değişikliklerin yararlı özellikler oluşturduğunu belirlemeyi amaçlıyor.
  • Hedeflenen kuş seçilmiş dodo özelliklerini taşıyacak; bilim insanları bunun nesli tükenmiş türü ne ölçüde yeniden oluşturabileceğini tartışıyor.
  • Yapay zekâ duyurusunda yumurtadan çıkış tarihi verilmedi. Kuşların doğaya salınması için Mauritius’ta yaşam alanlarının hazırlanması ve yerel topluluklara danışılması gerekiyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir