Kamboçya'da yurttaş gazeteciler yerel sorunların çözümüne katkı sağlarken tehditlerle ve karşılıksız çalışmayla karşı karşıya

11 dakikalık okuma
Cambodia's Citizen Journalists Help Solve Local Problems While Facing Threats and Unpaid Work

Yerel habercilik sonuç veriyor, ancak kişisel bedeli ağır

Kamboçya'da ankete katılan 93 yurttaş gazetecinin yaklaşık yarısı, haber yaptıkları bir toplum sorununun çözüme kavuştuğunu söyledi. Ancak 2026 tarihli Kamboçya Bağımsız Medya Merkezi raporuna göre yüzde 61'i kısıtlama veya misillemeyle karşılaşmış, yüzde 94'ü ise güvenliklerinden endişe ettikleri için en az bir konuyu haber yapmaktan kaçınmıştı.

İçindekiler
  1. Yerel habercilik sonuç veriyor, ancak kişisel bedeli ağır
  2. Başkent dışındaki bölge sakinleri neleri haber yapıyor?
  3. Güvenlik kaygıları hangi haberlerin kamuoyuna ulaşacağını belirliyor
  4. Basın kartları ve özel mesajlar baskıyı artırıyor
  5. Hukuki davalar hassas haberlerin risklerini gözler önüne seriyor
  6. Baskılar nasıl gelişti?
  7. Hükümet ne yaptığını söylüyor?
  8. Mevcut destek gazetecilik eğitiminin ötesine geçiyor
  9. Yerel haberciliği maddi açıdan sürdürülebilir kılmak
  10. Önemli Noktalar

Aktif Tanıklar: Kamboçya'da Yurttaş Gazeteciliğinin Riskleri ve Etkileri başlıklı rapordaki bulgular; bozuk yolları, arazi anlaşmazlıklarını, çevre tahribatını ve kamu hizmetlerindeki aksaklıkları belgeleyen bölge sakinlerinin üzerindeki baskıyı gözler önüne seriyor. Bu kişilerin çalışmaları, profesyonel haber kuruluşlarının pek bulunmadığı yerlerde sorunları yetkililerin gündemine taşıyabiliyor. Ancak aynı haberler onları tehditlere, videoları kaldırmaları yönündeki baskılara ve bilgi edinme güçlüklerine de maruz bırakabiliyor.

Ankete katılanların yaklaşık yüzde 49'u, haberlerinin ardından bir sorunun çözüldüğünü gördüğünü söyledi. Yaklaşık yüzde 68'i, bazen resmî basın kartları olmadığı için yetkililerle röportaj yapmakta veya onlardan bilgi almakta zorlandı. Bir yolun neden hâlâ bozuk olduğunu ya da bir toplumun neden hizmetlerden yoksun kaldığını anlatmaya çalışan biri için yetkililerin yanıtına ulaşmak, haberi doğru aktarmanın temel bir parçası.

Maddi imkânlar da bir başka engel oluşturuyor. Katılımcıların yüzde 30'u maddi sıkıntı veya yetersiz gelir bildirdi; yüzde 45'i ekipmana, yüzde 39'u ise editoryal desteğe ya da mentorluk desteğine ihtiyaç duyduğunu belirtti.

Bulgular, pratikte üç temel ihtiyaca işaret ediyor: bilgi toplarken yıldırmaya maruz kalmamak, haber yapmak tehlike yarattığında korunmak ve çalışmayı sürdürebilmek için yeterli maddi kaynakla rehberliğe sahip olmak. Cep telefonu, bölge sakinlerine haber yayımlama olanağı veriyor. Bu çalışmanın sürdürülebilmesi için zorlu bir görevin öncesinde, sırasında ve sonrasında destek sağlanması gerekiyor.

Reklam

Başkent dışındaki bölge sakinleri neleri haber yapıyor?

Siem Reap eyaletinde yurttaş gazetecilik yapan Hun Dimo; arazi anlaşmazlıklarını, arazi işgallerini ve toplumun diğer sorunlarını haber yapıyor. Ayrıca Banteay Meanchey, Oddar Meanchey ve Preah Vihear eyaletlerinde Kamboçya-Tayland sınırındaki çatışmaları da aktardı.

Dimo, ana akım medyanın sınırlı haber yaptığı ücra bölgelerde yurttaş gazetecilerin, bölge sakinlerinin kaygılarını yetkililere ulaştırmasına yardımcı olduğunu söyledi. Özellikle Bilgi Bakanlığı basın kartı olmadığı ya da hassas bir konuyu haber yaptığı durumlarda bilgiye erişiminin kısıtlandığını anlattı. Yurttaş gazetecilerin devlet tarafından tanınması ve gereksiz kısıtlamaların azaltılması çağrısında bulundu.

Stung Treng eyaletinde Chhen Leakhna, üç yılı aşkın süredir cep telefonuyla haber yapıyor. Yol koşulları, ekonomik sıkıntılar, kamu hizmetleri, arazi anlaşmazlıkları ve çevre sorunları ele aldığı konular arasında. Bölge sakinlerinin kendisine giderek daha fazla güvendiğini ve yerel sorunların yetkililere ulaşması için bilgi paylaştığını söyledi.

Kamboçya Gazeteciler İttifakı Derneği'nin (CamboJA) icra direktörü Nop Vy, bu haberciliği bir tür kamu katılımı olarak nitelendirdi. Akıllı telefonlar ve internet erişimi, sorun yaşayan kişilerin bir haber kuruluşunun gelmesini beklemek yerine yaşadıklarını kendilerinin belgelemesine imkân tanıyor.

Vy, “Sorunla doğrudan uğraşan yurttaşlar, bu sorunu yetkililere ve kamuoyuna kendileri taşıyıp dile getirebilir,” dedi.

Yerel bağ, yurttaş muhabirlerin aksi hâlde gizli kalabilecek sorunlara erişmesini sağlıyor. Öte yandan, haberi yayımlayan kişiler, haberi kızdırdığı insanların yakınında yaşamaya devam edebiliyor. Bu da bir video ya da haber yayımlandıktan sonra bile güvenlik kaygısının sürmesine yol açıyor.

Güvenlik kaygıları hangi haberlerin kamuoyuna ulaşacağını belirliyor

Kamboçya Bağımsız Medya Merkezi'nin (CCIM) anketine katılan yurttaş gazetecilerin en sık kaçındığı konular sınır meseleleri, yolsuzluk ve siyasetti. Kurumun icra direktörü Chhan Sokunthea, özellikle kent merkezlerindeki destek ağlarından uzakta çalışan kadınlar açısından güvenliğin en ciddi sorun olduğunu belirtti.

“Güvenliğin, özellikle ücra kırsal bölgelerde haber yapan kadın yurttaş gazeteciler için büyük bir kaygı kaynağı olduğunu gördük,” dedi.

Chhen Leakena olarak da anılan Leakhna, Brao yerli halkına mensup. Bilgi toplarken fiziksel saldırıya uğradığını söyledi. Bu deneyim hakkında konuşmanın kendisi için travmatik olduğunu belirterek saldırganın kimliğini açıklamadı.

Leakhna, bir sağlık merkezi ve bölge sakinlerine kötü muamele etmekle suçlanan bir okul müdürü hakkındaki haberleri de içeren en az üç videoyu kaldırması için yetkililerin kendisine baskı yaptığını söyledi. Özellikle arazi ve çevre haberleri konusunda tehditlere, gözetlemeye ve kısıtlamalara maruz kaldığını anlattı.

Leakena, haberlerdeki sorunlara yetkililerin baskıyla değil, açıklama ve düzeltmelerle karşılık vermesi gerektiğini söyledi.

Haberciliğimizde eksikler varsa bize söylemeli ve gelişebilmemiz için görüşlerini paylaşmalılar,” dedi. “Güçlerini kullanarak yurttaşlara ya da gazetecilere baskı yapmamalılar.

Yerel muhabirlere nasıl davranılması gerektiği konusunda da doğrudan çağrıda bulundu:

“Lütfen bizi düşman olarak görmeyin,” dedi.

Reklam

Basın kartları ve özel mesajlar baskıyı artırıyor

Bilgi Bakanlığı'nın basın kartı şartları arasında iyi hâl belgesi, hakkında şikâyet bulunmaması ve bakanlıkça onaylanmış gazetecilik sertifikaları yer alıyor. CCIM'e göre, resmî belgesi veya lisanslı bir medya kuruluşunun desteği olmayan yurttaş muhabirler röportaj yapma ve resmî bilgi edinme konusunda zorluk yaşayabiliyor.

Erişim sorunu, haber yapma sürecinin kendisini de etkiliyor. Bir bölge sakini arazi anlaşmazlığını anlatmaya hazır olabilir, ancak gazetecinin sorumlu yetkililerden belge ve yanıt alması da gerekir. Yetkililer iş birliği yapmayı reddettiğinde konuyu eksiksiz açıklamak zorlaşıyor.

Sokunthea, yetkililerin özel mesajlaşma gruplarındaki konuşmaları yurttaş gazetecilere karşı kanıt olarak kullanmasından da endişe duyduklarını söyledi. Bu gruplar muhabirlerin bilgi alışverişinde bulunduğu, tavsiye istediği veya bir görev hakkında konuştuğu yerler olabiliyor. CCIM, bu uygulamanın mahremiyet ve ifade özgürlüğü açısından tehdit oluşturduğunu belirtti.

Kurum; Bilgi, İçişleri ve Adalet bakanlıklarına, yerel yetkililere ve polise harekete geçme çağrısı yaptı. Önerileri arasında yurttaş gazeteciler için daha açık kurallar belirlenmesi, haber yaptıkları için korunmaları ve medya kuruluşlarıyla sivil toplum örgütlerinin daha fazla destek sağlaması yer alıyor.

Planlanan Ulusal İnternet Ağ Geçidi, çevrimiçi habercilik koşulları açısından bir başka kaygı kaynağı. Önerilen sistem, internet trafiğini denetlenen tek bir noktadan geçirecek ve yetkililerin trafiği izlemesine, engellemesine veya yönlendirmesine imkân tanıyacak. Proje, 2021 tarihli bir kararnamenin ardından teknik gecikmelerle karşılaştı. İnşaat için kesin bir tarih açıklanmadı.

Hukuki davalar hassas haberlerin risklerini gözler önüne seriyor

CamboJA, 2026'nın ikinci çeyreğinde gazetecilere yönelik 12 ihlal kaydetti. Bu sayı ilk çeyrekte 11'di; yaklaşık yüzde 9'luk bir artış anlamına geliyor. Kaydedilen ihlallerin yüzde 33'ünü hukuki yıldırma, yüzde 33'ünü ise ifade özgürlüğüne yönelik kısıtlamalar oluşturdu. Fiziksel ve psikolojik zarar vakalarının her biri yüzde 17'lik paya sahipti.

Dört gazeteci gözaltı veya tutuklama dâhil doğrudan güvenlik tehditleriyle karşılaştı; sekiz ayrı olay ise sahada haber yaparken meydana geldi. Vakalar, çevrimiçi dolandırıcılık şüphesi, yolsuzluk, insan hakları ve çevre sorunları gibi konularla ilgiliydi.

TSP 68 TV Online'da çalışan iki gazeteci, daha sonra Facebook'ta yayımlanan ve Tayland sınırı yakınlarında askerlerle çekilmiş bir fotoğrafı içeren davada 14'er yıl hapis cezasına çarptırıldı. Ulusal savunmaya zarar verecek nitelikte bilgileri yabancı bir devlete sağlamakla suçlandılar. Kamboçya İnsan Haklarını Geliştirme ve Savunma Birliği, fotoğrafta yeni kara mayınlarının görüldüğünü söyledi.

Gazeteci Hem Vanna, Banteay Meanchey eyaletindeki Poipet'te çevrimiçi dolandırıcılık faaliyetlerinin yürütüldüğünden şüphelenilen bir yerleşkeyi haber yaptıktan sonra Şubat 2026'da tutuklandı. Kışkırtma ve mahremiyetle ilgili suçlamalarla karşı karşıya kalan Vanna, 8 Nisan'da kefaletle serbest bırakıldı.

Temmuz 2025 ile Şubat 2026 arasında, sınır çatışmalarıyla ilgili sosyal medya paylaşımları nedeniyle 30'dan fazla muhalif isim, aktivist ve gazeteci tutuklandı. Sınır haberleri ile ceza soruşturmalarının bir arada görülmesi, yurttaş gazetecilerin bu konudan neden sıkça kaçındığını açıklamaya yardımcı oluyor.

Reklam

Baskılar nasıl gelişti?

Kamboçya'daki yurttaş muhabirler, yerel sorunları haber yapabilecek haber kuruluşlarının sayısını azaltan bağımsız medya daralması ortamında çalışıyor. The Cambodia Daily gazetesi bir vergi anlaşmazlığı nedeniyle kapandı; CCIM'in işlettiği Voice of Democracy ise yayın lisansını kaybetti.

Habercilik riskleri ve destek oluşturma çabaları yıllar içinde şöyle gelişti:

  • 2014: Bir CCIM muhabirine yönelik şiddetli saldırı, kurumun uygulamalı güvenlik eğitimine odaklanmasına katkıda bulundu.
  • 2021: CCIM gazetecilere hukuki destek sağlamaya başladı ve yardım hizmetlerine ilişkin önceki bir rehber yayımladı.
  • Temmuz 2025-Şubat 2026: Kamboçya-Tayland sınır çatışmalarıyla ilgili paylaşımlar nedeniyle 30'dan fazla muhalif isim, aktivist ve gazeteci tutuklandı.
  • Ocak-Şubat 2026 ortası: Sınır gerilimleri ve dolandırıcılık şüphesi bulunan yerleşkelerle ilgili haberlerin ardından en az altı gazeteci gözaltına alındı, tutuklandı veya kışkırtmayla suçlandı.
  • Nisan-Haziran 2026: CamboJA, gazetecilere yönelik 12 ihlal kaydetti. Bu sayı önceki üç ayda 11'di.

Finansman baskısı, habercilik, eğitim ve koruma sağlayan kuruluşları da etkiledi. ABD'nin 2025'te dış yardımları dondurması, bağımsız medyaya verilen desteği sekteye uğrattı; Kamboçyalı haber kuruluşları ve destek grupları yeni bağışçılar ya da ticari gelir kaynakları aramak zorunda kaldı.

Yurttaş gazeteciler için bağımsız medya kuruluşlarının azalması, hassas haberleri gözden geçirecek editörlerin ve masrafları karşılayabilecek kuruluşların sayısının da azalması anlamına gelebilir. Sokunthea, yurttaş gazetecilerin profesyonel gazetecilere benzer tehlikelerle karşılaştığını, ancak kurumsal koruma ve hukuki destek imkânlarının daha sınırlı olduğunu söyledi.

Hükümet ne yaptığını söylüyor?

Bilgi Bakanlığı sözcüsü Tep Asnarith, hükümetin toplum sorunlarını haber yapan yurttaş gazetecileri, özellikle tehdit veya istismarla karşılaştıklarında, korumak ve desteklemek için hâlihazırda önlemler aldığını söyledi. Bu hakları kullanan kişilerin yasalara, etik standartlara ve başkalarının hak ve özgürlüklerine saygı göstermesi gerektiğini belirtti.

Asnarith, bakanlığın 2025'ten Ağustos 2026'ya kadar gazeteciler hakkındaki 58 şikâyeti içeren 49 anlaşmazlıkta mahkeme dışı arabuluculuk yaptığını da söyledi. Bakanlığın gazetecileri hukuki suçlamalara karşı korumaya yardımcı olduğunu 69 gazeteci için sağladığını ve yaklaşık 20 vakada gazetecilik konusunda rehberlik sunduğunu belirtti.

Asnarith'e göre bakanlık, araştırma, şeffaflık, profesyonellik ve hesap verebilirlik standartlarını karşılayan basın derneklerinin değerlendirmelerini memnuniyetle karşılıyor; ancak bulguların doğrulanması ve dengeli olması gerektiğini vurguluyor. Asnarith, haber yapma sorumluluklarına ilişkin bakanlığın tutumunu şöyle açıkladı:

“Bilgi Bakanlığı, ilgili tüm taraflara haberlerinin anlamı ve olası toplumsal sonuçları konusunda sorumlu davranmaları gerektiğini hatırlatıyor,” dedi.

CamboJA araştırma ve savunuculuk sorumlusu Sorn Sarath, yetkililere misilleme korkusu olmadan haber yapılmasına imkân tanıma, ihlalleri soruşturma ve sorumluları adalet önüne çıkarma çağrısında bulundu. CCIM ayrıca, kamu kurumlarının elindeki bilgilere nasıl erişileceğini düzenleyecek Bilgiye Erişim Yasası'nın çıkarılmasının süregelen gecikmesine dikkat çekti.

Reklam

Mevcut destek gazetecilik eğitiminin ötesine geçiyor

CCIM'in hukuki destek rehberi, tacizle ya da hukuki işlemle karşılaşan gazetecilerin yararlanabileceği pratik yardımları sıralıyor. IFEX'in desteğiyle hazırlanan rehber, UNESCO tarafından finanse edilen bir proje kapsamında oluşturulmuş 2021 tarihli rehberi güncelliyor.

Rehber, kamu yararını ilgilendiren konularda haber yapan yurttaş gazetecileri de CCIM'den yardım isteyebilecek kişiler arasında açıkça sayıyor. Kurum, 2021'den bu yana 20'den fazla gazetecinin hukuki destek ve danışmanlık hizmetlerinden yararlandığını belirtiyor. Başvuru sahipleri kurumun görevlendirdiği personelle iletişime geçip bir başvuru formu dolduruyor; ardından CCIM dosyayı ve olası hukuki çözüm yollarını inceliyor.

CamboJA hem üyelerine hem de üye olmayan gazetecilere psikolojik ve sosyal destek sunuyor. Hizmetleri arasında çevre gazetecilerine hukuki danışmanlık, temsil ve yönlendirme de bulunuyor. CCIM, taciz vakalarını izleyip kaydeden Gazeteci Güvenliği Çalışma Grubu aracılığıyla ortak kuruluşlarla çalışıyor.

Başka kuruluşlar farklı ihtiyaçlara yönelik yardım sağlıyor. 2018'de kurulan İş Dünyası ve İnsan Hakları Hukuk Grubu, basın özgürlüğü de dâhil olmak üzere hukuki savunma, danışmanlık ve eğitim sunuyor. Kamboçya İnsan Hakları ve Kalkınma Derneği ise hizmetleri arasında acil yer değiştirme desteğini ve hapsedilen müvekkillerin ailelerine yönelik bazı yardımları sayıyor.

Kamboçya'daki Birleşmiş Milletler insan hakları ofisi vakaları ilgili yerlere yönlendirebiliyor, yetkililer nezdinde girişimde bulunabiliyor, duruşmaları izleyebiliyor ve tutuklu gazetecileri ziyaret edebiliyor. Avukat arayan kişilerin hukuki yardım sağlayan bir kuruluşa başvurması gerekiyor; BM ofisi doğrudan hukuki hizmet sunmuyor.

CCIM'in daha önceki güvenlik eğitimi projesi, en az 18 eyaletteki 90 yurttaş ve profesyonel gazeteciye fiziksel ve bilgi güvenliği konusunda özel eğitim verilmesini öngörüyordu. Planda uluslararası güvenlik uzmanlarının tehditlere karşı pratik yöntemler öğretmesi çağrısı yer alıyordu. Bu da korumanın hem sahadaki güvenliği hem de dijital bilgilerin işlenmesini kapsadığını gösteriyor.

Yerel haberciliği maddi açıdan sürdürülebilir kılmak

Leakhna'nın haberciliği, güvenilir bir saha bütçesinden ziyade projelere bağlı. Çalışmaya bağlı diğer yurttaş gazeteciler, haber yapmayı asıl işleriyle birlikte yürütüyor veya masrafları kendi ceplerinden karşılıyor. Çalışma komşulara yardım etme gönüllülüğüyle başlasa bile ekipman, ulaşım ve zaman gerekiyor.

Vy, yurttaş gazeteciliğini tamamen ücretli projelere bağlı olması gereken bir faaliyet değil, kamu katılımının bir biçimi olarak görüyor. Habercilik teknikleri, etik ve doğrulama konularında eğitimi de vazgeçilmez buluyor. Doğrulama, yayımlamadan önce bilgileri kontrol etmek; kanıt aramak ve ilgili kişilere yanıt hakkı tanımak anlamına geliyor.

Endonezya, Malezya ve Filipinler'den 30 katılımcının yer aldığı bir araştırma, mali kısıtlamaların bazen ana akım medya kuruluşlarının yurttaş gazetecilerin içeriklerini ücret ödemeden kullanmasına yol açtığını ortaya koydu. Reuters Enstitüsü'nün aktardığı Myanmar araştırmasında ise başlangıçta ücretsiz çalışan, daha sonra haber ücretleri için pazarlık yapan katkı sunucularının yanı sıra eğitim, güvenlik desteği ve masrafların karşılanması yönündeki çabalar anlatıldı.

Kamboçya'daki anket bulguları, desteğin bu unsurları bir araya getirmesi gerektiğine işaret ediyor. Yurttaşların haberlerini yayımlayan medya kuruluşları katkı sunanlara adil ücret ödeyebilir veya görev masraflarını karşılayabilir. Sivil toplum grupları ekipman, editoryal mentorluk, güvenlik planlaması ve hukuki yardıma erişim sağlayabilir.

Bozuk bir yolun onarılmasını ya da bir arazi şikâyetinin gündeme alınmasını bekleyen bölge sakinleri için haberciliğin devamlılığı önemli. Bir muhabirin geri dönüp resmî yanıt arayabilmesi ve vaat edilen çözümün gerçekten hayata geçip geçmediğini takip edebilmesi için yeterli desteğe ihtiyacı var.

Reklam

Önemli Noktalar

  • CCIM'in anketine katılan 93 yurttaş gazetecinin yaklaşık yüzde 49'u, yerel bir sorunun haberlerinin ardından çözüldüğünü söyledi.
  • Katılımcıların yüzde 61'i kısıtlama veya misillemeyle karşılaştı; yüzde 94'ü güvenlik kaygıları nedeniyle en az bir konudan kaçındı.
  • Yurttaş muhabirler resmî bilgiye erişimde engellerle, tehditlerle, videoları kaldırmaları yönündeki baskılarla ve belirsiz haber bütçeleriyle karşılaştıklarını anlatıyor.
  • CamboJA, 2026'nın ikinci çeyreğinde gazetecilere yönelik 12 ihlal kaydetti; ilk çeyrekte bu sayı 11'di.
  • Bilgi Bakanlığı koruma ve anlaşmazlıklarda arabuluculuk sağladığını söylüyor; gazetecilere yasalara ve etik kurallara uygun davranma çağrısı yapıyor.
  • Mevcut yardımlar arasında hukuki savunma, psikolojik destek ve güvenlik eğitimi bulunuyor. Ankete katılanlar ekipman, gelir ve editoryal rehberliğe de ihtiyaç duyduklarını belirtti.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir