İki aşı tasarımı korumayı ve güvenliği birlikte ele aldı
Deneysel iki Zika aşısı olan MutB ve MutC, tek doz aşılamanın ardından fareleri Zika virüsüne karşı korudu, virüsün gebe farelerden fetüslerine geçişini engelledi ve yapılan deneylerde dört dang virüsü serotipinin hiçbirinde enfeksiyonu artırmayan bağışıklık serumu üretti. 15 Temmuz 2021'de Nature Immunology'de yayımlanan çalışma, zorlu bir aşı sorununu ele aldı: Bir virüse karşı oluşan antikorlar, bazen ilişkili bir virüsün enfeksiyonunu ağırlaştırabiliyor.
İçindekiler
- İki aşı tasarımı korumayı ve güvenliği birlikte ele aldı
- Antikorlar neden güvenlik endişesine dönüşebilir?
- Enfeksiyonların sırası önemli
- Proteine zarar vermeden hedefi değiştirmek
- Fare deneylerinde ne oldu?
- Dört dang serotipinin tamamını test etmek
- Bağışıklık yanıtı nasıl değişti?
- Zaman çizelgesi ve kanıtların sınırları
- Önemli Noktalar
Bu bulguyla, rhesus maymunlarında bir mRNA aşısına ilişkin iddia arasındaki farkı doğru anlamak önemli. MutB ve MutC çalışmasında AdC7 olarak adlandırılan şempanze adenovirüsü vektörleri ve fare modelleri kullanıldı. Bu, bir mRNA aşısı çalışması değildi ve rhesus maymunlarında deney yapıldığı bildirilmedi. Bulgular, daha güvenli antijen tasarımına yönelik bir yaklaşımı destekliyor; mRNA aşısının primatlarda veya insanlarda bu riski azalttığı sonucunu değil.
Çin Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi, 2021 araştırma özetinde araştırmacıların Zika'nın zarf proteinindeki üç temel amino asidi nasıl değiştirdiğini anlatıyor. Amaç, Zika'ya karşı koruma sağlayan hedefleri korurken bağışıklık tepkisini dang virüsünün enfeksiyonu artırmasıyla ilişkilendirilen antikor hedefinden uzaklaştırmaktı.
Çin Bilimler Akademisi Mikrobiyoloji Enstitüsünden Gao Fu, Dai Lianpan ve Yan Jinghua çalışmanın sorumlu yazarları arasında yer aldı. Dai, Hainan Tıp Üniversitesinden Xu Kun ve Pekin Yaşam Bilimleri Enstitülerinden Li Jinhe ortak ilk yazarlardı. Makalenin başlığı, “Protective Zika vaccines engineered to eliminate enhancement of dengue infection via immunodominance switch” idi.
Antikorlar neden güvenlik endişesine dönüşebilir?
Antikora bağlı enfeksiyon artışı (ADE), antikorların bir virüse bağlanıp onu etkili biçimde etkisizleştirememesi ve virüsün bazı bağışıklık hücrelerine girmesine yardımcı olması durumunda ortaya çıkar. Bu hücrelerde, virüse bağlanmış antikoru tanıyan reseptörler bulunur. Bu etkileşim enfeksiyonu durdurmak yerine, enfeksiyona açık hücrelerde artmasına yol açabilir.
Zika ve dang virüslerinin yüzey proteinlerinde ortak antikor hedefleri bulunması, bu konuyu özellikle önemli kılıyor. Her iki virüs de Aedes aegypti sivrisinekleriyle bulaşabiliyor ve dolaşım alanları örtüşüyor. Bu nedenle Zika'yı önlemeyi amaçlayan bir aşının, sonraki bir dang virüsü enfeksiyonu üzerindeki olası etkilerinin de değerlendirilmesi gerekiyor.
PubMed Central'da bulunan ve 2018'de yayımlanan akademik derleme Zika Virus Vaccines, Dengvaxia'dan çıkarılan önemli bir uyarıyı aktarıyor. Daha önce dang virüsü enfeksiyonu geçirmemiş ve bu dang aşısını olmuş çocuklarda, aşılanmamış çocuklara kıyasla ağır dang komplikasyonlarına yatkınlık daha yüksekti. Bunun üzerine aşının Filipinler'de kullanımı durduruldu. Bu deneyim, aşı güvenliği değerlendirilirken kişinin daha önce enfeksiyon geçirip geçirmediğinin neden önemli olabileceğini gösteriyor.
Bu durum, flavivirüslere karşı geliştirilen her aşının aynı tehlikeyi taşıdığını kanıtlamıyor. Sarı humma ve Japon ensefaliti de aynı geniş virüs grubunda yer alıyor; ancak burada ele alınan bulgular belirli antikor tepkileri, aşı tasarımları ve enfeksiyon sıralarıyla ilgili. ADE'yi bu gruptaki bütün aşılar için evrensel bir engel olarak görmek, mevcut bulguların ötesine geçer.
Enfeksiyonların sırası önemli
2018 tarihli derleme, dang bağışıklığının ardından Zika enfeksiyonu geçirilmesiyle Zika bağışıklığının ardından dang enfeksiyonu geçirilmesini birbirinden ayırıyordu. Bunlar biyolojik açıdan farklı durumlardır; birine ilişkin sonuçlar diğerini kendiliğinden açıklamaz.
O dönemde, daha önce dang bağışıklığı bulunan rhesus maymunlarında Zika'ya maruz kalma sonrasında Zika virüs yükünde veya hastalık şiddetinde artış görülmemişti. İnsanlardan elde edilen ön bulgular da dang virüsüne karşı mevcut bağışıklığın Zika hastalığını ağırlaştırdığına işaret etmiyordu. Ters sırada ise insan dışı primatlarla yapılan çalışmalarda, daha önce Zika ile enfekte olmuş hayvanların dang serotip 2'ye maruz kalmasının ardından virüs düzeylerinde ve iltihap sinyallerinde artış saptanmıştı.
Çin Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezinin 2021 tarihli özeti, 2020'de Science dergisinde yayımlanan bir insan kohort çalışmasına atıfta bulunuyordu. Bu çalışma, daha önce Zika enfeksiyonu geçirmenin sonraki dang enfeksiyonunun şiddetini artırdığını bulmuştu. Bu sonraki bulgu, Zika aşısı geliştirilirken dang güvenliğinin incelenmesi için gerekçeyi güçlendirdi. Ancak tek başına belirli bir Zika aşısının ağır dang hastalığına yol açacağını göstermedi.
Proteine zarar vermeden hedefi değiştirmek
Araştırmacılar, Zika zarf proteininin E proteini olarak da bilinen füzyon halkasına odaklandı. Epitop, antikorun tanıdığı bir molekülün belirli bir bölümüdür. Füzyon halkasında, ilişkili virüslere bağlanabilen ancak onları güvenilir biçimde etkisizleştiremeyen antikorları çekebilen bir epitop bulunur.
Bu bölgeyi gelişigüzel değiştirmek başka bir soruna yol açabilir. Füzyon halkası, ilişkili virüsler arasında yüksek ölçüde korunmuştur; yani dizilimi evrim boyunca benzer kalmıştır. Dikkatsizce değiştirilmesi proteinin yapısına zarar verebilir ve aşının yararlı bağışıklık oluşturma kapasitesini düşürebilir.
Ekip bunun yerine Zika füzyon halkasının dizilimini, evrimsel açıdan uzak ve böceklere özgü bir flavivirüsün karşılık gelen dizilimiyle değiştirdi. Bu ikame, ADE ile ilişkilendirilen antikorların bağlanmasında önemli olan üç amino asidi değiştirdi. Araştırmacılar daha sonra, istenmeyen tanımayı ortadan kaldırırken arzu edilen tanımayı koruyan tasarımları bulmak için değiştirilen proteinleri koruyucu antikorlarla ve enfeksiyonu artırmasıyla ilişkilendirilen antikorlarla taradı.
Seçilen iki tasarım, MutB ve MutC, AdC7 aşılarına eklendi. Adenovirüs vektörü, bir antijene ilişkin genetik talimatları taşıyan bir aktarım aracıdır. mRNA aşısı ise bu talimatları iletmek için haberci RNA kullanır. Her iki platform da tasarlanmış bir antijeni bağışıklık sistemine sunabilir; ancak farklı aşı platformlarıdır. Bir platformdaki sonuçlar, diğerinin performansını kanıtlamaz.
Fare deneylerinde ne oldu?
Tek doz aşılamanın ardından hem MutB hem de MutC, fareleri deneysel Zika enfeksiyonuna karşı korudu. Çin Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezinin özeti, incelenen hedef dokularda virüs saptanmadığını bildiriyor. Özette yanıt, saptanabilir enfeksiyonu yalnızca belirtileri azaltmakla kalmayıp önleyecek kadar güçlü bir koruma anlamında, sterilizan bağışıklık olarak tanımlanıyor.
Aşılar gebe farelerde virüsün fetüslere geçişini de engelledi. İncelenen plasentalarda veya fetal beyinlerde virüs yükü saptanmadı. Bu önemli bir sonuçtu; çünkü Zika'nın en ciddi sonuçları arasında gebelik sırasında geçirilen enfeksiyonun yol açtığı mikrosefali ve diğer doğum kusurları yer alıyor.
Bu sonuçları deneylerin yapıldığı koşullarla sınırlı değerlendirmek gerekiyor. Test edilen fare dokularında virüsün saptanmaması, aşının insanlarda fetüse yönelik her türlü enfeksiyonu önleyeceğinin kanıtı değil. Özette hayvan sayıları, tespit sınırlarının ayrıntıları veya etkinin büyüklüğü ve kalıcılığı hakkında daha kapsamlı değerlendirme yapmaya olanak verecek koruma süresi belirtilmiyor.
Gebelikte elde edilen sonuç, aşının kandaki virüs düzeyini düşürüp düşürmediğinden daha zorlayıcı bir soruyu da ele alıyor. 2018 tarihli derlemede, daha önceki bazı aşı ve antikor deneylerinin enfeksiyonu önemli ölçüde azalttığı, ancak bazı plasentalarda veya fetal dokularda yine de saptanabilir Zika RNA'sı bulunduğu belirtilmişti. Annenin korunması ile virüsün fetüse ulaşmasının tamamen önlenmesi birbiriyle ilişkili, ancak birbirinin yerine geçmeyen sonuçlardır.
Dört dang serotipinin tamamını test etmek
Ekip, aşılanmış hayvanlardan alınan serumun dang virüsü enfeksiyonunu artırıp artırmadığını hem laboratuvar hem de hayvan deneylerinde test etti. Dangın dört serotipi, güvenlik değerlendirmesinde ayrı ayrı ele alınması gereken farklı virüs biçimleridir. Bildirilen MutB ve MutC sonuçları dört serotipin tamamını kapsıyordu.
Değiştirilmiş aşıları alan hayvanlardan alınan serumda, açıklanan testlerde dang ADE'si görülmedi. Aşılanmış hayvanlardan alınan serumun alıcı hayvanlara verildiği serum aktarım deneylerinde de MutB veya MutC ile ilişkili bir enfeksiyon artışı saptanmadı. Bu tür deneyler, dolaşımdaki antikorların katkısını aşı yanıtının diğer bileşenlerinden ayırmaya yardımcı olur.
Değiştirilmemiş, yani yabanıl tip yapıyla karşılaştırma önemliydi. Bu yapıyla ilişkili serum, hayvan deneylerinde hastalığı ağırlaştırdı ve ölümün hızlanmasına yol açtı. Aradaki fark, antijen tasarımının yalnızca Zika'ya karşı koruma sağlayan bir aşı üretmekle kalmayıp antikor tepkisinin davranışını da değiştirdiği fikrini destekliyor.
Test edilen koşullarda ADE saptanmaması, her koşulda ADE olasılığının bulunmadığı anlamına gelmez. Antikor yoğunluğunun, önceki enfeksiyonların ve aşılamadan sonra geçen sürenin sonraki çalışmalarda dikkate alınması gerekir. 2018 tarihli derleme, özellikle primat çalışmalarında ve klinik deneylerde mevcut flavivirüs antikorlarının dikkatle ölçülmesi çağrısı yapmıştı.
Bağışıklık yanıtı nasıl değişti?
Araştırmacılar, değiştirilen tasarımların neden farklı davrandığını anlamak için farelerin lenf düğümlerindeki antijene özgü hücrelerden alınan tek tek B hücresi reseptörlerini diziledi. B hücreleri antikor üretir ve reseptörleri, antijenin hangi bölümlerinin bağışıklık yanıtına yön verdiğini anlamaya yardımcı olur.
Yabanıl tip aşıda, analiz edilen B hücresi reseptörlerinin yüzde 60'ından fazlası üç germ hattı gen grubunu kullanıyordu. Bu kalıtsal gen parçaları, antikorların tanıma bölgelerinin oluşmasına yardımcı olur. MutB ve MutC'de gen kullanımı daha geniş bir alana yayıldı ve değiştirilmemiş antijende görülen yoğunlaşma ortadan kalktı.
Ekip daha sonra baskın gruplardaki antikorların temsili örneklerini üretti. Yabanıl tip aşıyla oluşan antikorlar füzyon halkasını hedef aldı, dört dang serotipinin tamamına bağlandı ve belirgin ADE gösterdi. MutB ve MutC'nin oluşturduğu baskın antikorlar ise dang serotiplerine çok az bağlandı ve bildirilen testlerde ADE göstermedi.
MutC üzerinde yapılan yapısal analiz fiziksel bir açıklama sundu. Değiştirilen protein, koruyucu antikorların tanıması için önemli olan E proteini çiftli yapısını korudu. Değiştirilen füzyon halkasında molekül şekli ve elektrik yükündeki değişiklikler, enfeksiyonu artırmasıyla ilişkilendirilen antikorların bağlanmasını engelledi. Reseptör analizleri, antikor testleri ve yapısal incelemeler birlikte, makalenin başlığında yer alan immünodominans değişimini açıklıyor: Yanıt, daha önce baskın olan bir hedeften uzaklaştı.
Zaman çizelgesi ve kanıtların sınırları
Bulgular, birkaç yıla yayılan bir araştırma sürecinin parçası. Bu tarihleri birbirinden ayrı tutmak, önceki klinik deney bilgileriyle daha sonraki fare sonuçlarının yeni bir primat aşısı buluşu gibi sunulmasını önlüyor.
- 2015-2016: Zika salgını, fetüslerde yol açtığı hasar başlıca endişe konusu olmak üzere uluslararası bir halk sağlığı acil durumuna dönüştü.
- 2016'dan itibaren: Çinli araştırma ekibi, antijen tasarımının değiştirilmesine temel oluşturmak üzere Zika E proteininin yapılarını ve koruyucu antikorları inceledi.
- 2018: Akademik derleme; aşı deneylerini, hayvanlarda koruma çalışmalarını ve dang enfeksiyonunun artması ile fetüslerin korunmasına ilişkin çözümlenmemiş endişeleri ele aldı.
- 2020: Çin Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezinin özetinde atıfta bulunulan insan kohort çalışması, önceki Zika enfeksiyonunu sonraki dang enfeksiyonunun daha ağır seyretmesiyle ilişkilendirdi.
- 15 Temmuz 2021: MutB ve MutC çalışması Nature Immunology'de çevrimiçi yayımlandı.
2018 tarihli derlemede mRNA, DNA ve inaktive virüs aşıları da dahil olmak üzere farklı platformlarda yürütülen 13 Zika aşısı deneyi listelenmişti. Bu sayılar, alanın o dönemdeki durumunu anlatıyor; güncel deney durumunu değil. Benzer şekilde, 2021 tarihli kaynaklarda o tarihte Zika aşısının onaylanmadığı belirtilmişti; bu bilgi bugünkü düzenleyici durumu ortaya koymuyor.
MutB ve MutC bulguları insanlarda etkililik sonuçları, gebelik sırasında insanlara ilişkin güvenlik verileri veya klinik deney takvimi sunmuyor. İleriye dönük bir oturum, düzenleyici karar ya da deney başlangıç tarihi belirtilmiyor. Daha ileri değerlendirmelerde korumanın kalıcılığı, daha önce dang virüsüne maruz kalma, gebelik sırasında koruma ve antikor yanıtının gücü zaman içinde değişirken olumlu özelliğini koruyup korumadığı ele alınmalı.
Dolayısıyla bu ilerleme belirli bir sonuçla sınırlı: Antijende yapılan bilinçli bir değişiklik, fare deneylerinde saptanabilir dang enfeksiyonu artışını ortadan kaldırırken Zika'ya karşı korumayı muhafaza etti. Bu bulgu bir tasarım stratejisini destekliyor; primat değerlendirmesi, klinik deneyler ve düzenleyici incelemeye ilişkin ayrı süreçler ise henüz tamamlanmadı.
Önemli Noktalar
- MutB ve MutC, farelerde test edilen AdC7 vektör aşılarıydı; rhesus maymunlarında test edilen mRNA aşıları değildi.
- Tek doz aşılama, bildirilen deneylerde fareleri Zika'ya karşı korudu ve virüsün fetal dokulara saptanabilir düzeyde geçişini engelledi.
- Bağışıklık serumu, test edilen koşullarda dört dang serotipinin hiçbirinde ADE göstermedi.
- Tasarım, koruyucu antikor hedeflerini muhafaza ederken E proteininin füzyon halkasındaki üç temel amino asidi değiştirdi.
- B hücresi ve yapısal analizler, dang enfeksiyonunun artmasıyla ilişkilendirilen antikorlardan uzaklaşan bir yanıtı destekledi.
- Çalışma 15 Temmuz 2021'de yayımlandı ve insanlarda güvenliği veya etkililiği ortaya koymadı.






