Eski Vietnam Toplulukları 2.000 Yıl Kalıcı Siyah Gülüşleri Nasıl Oluşturdu?

11 dakikalık okuma
Eski Vietnam Toplulukları 2.000 Yıl Kalıcı Siyah Gülüşleri Nasıl Oluşturdu?

Demir Çağı Dişleri Kalıcı Bir Güzellik Geleneğini Ortaya Çıkarıyor

Hanoi'nin yaklaşık 70 kilometre uzağındaki Dong Xa'da, yaklaşık 2.000 yıl önce gömülen dişlerde özenle oluşturulmuş siyah bir kaplamanın izleri korunuyor. Avustralya Ulusal Üniversitesi ve iş birliği yapan kurumlardan araştırmacılar, Kuzey Vietnam'daki Kızıl Nehir Deltası'nda yaşayan insanların dişlerini demir tuzları ve bitki özleriyle bilerek kararttığını gösteren kimyasal izler buldu.

İçindekiler
  1. Demir Çağı Dişleri Kalıcı Bir Güzellik Geleneğini Ortaya Çıkarıyor
  2. Kanal İnşaatı Sırasında Bulunan Bir Mezarlık
  3. Bilim İnsanları Siyah Kaplamayı Nasıl İnceledi?
  4. Demir ve Kükürt Uygulamanın Türünü Ortaya Koyuyor
  5. Bitki Özleri Demiri Siyah Pigmente Dönüştürdü
  6. Yirmi Gün Sürebilen Bir Uygulama
  7. Siyah Dişler Aidiyeti ve Yetişkinliği Gösteriyordu
  8. Diş Çekiminden Dişleri Boyamaya
  9. Değişen Güzellik Anlayışları Altında Uzun Bir Gelenek
  10. Dong Xa Tarihsel Kayıtlara Ne Katıyor?
  11. Öne Çıkan Noktalar

Demir Çağı kalıntıları, günümüzden 2.157 ila 1.830 yıl öncesine tarihleniyor. Lekeli dişler, bu eski diş değişikliğini Vietnam'da 20. yüzyılın başlarına kadar kayıtlara geçen bir kültürel uygulamayla ilişkilendiren en eski doğrudan bilimsel kanıtı sunuyor. Yaklaşık 17. yüzyıldan kalma bir diş, araştırmacıların farklı dönemlerdeki kimyasal yapıyı karşılaştırmasına yardımcı oldu.

Günümüzde güzellik kampanyaları, beyazlatma bantları ve diş beyazlatıcı macunlarla beyaz gülüşleri öne çıkarıyor. Dong Xa'ya gömülen insanlar ise farklı bir güzellik anlayışını benimsiyordu: koyu, parlak siyah dişler. Bu görünümü elde etmek, ağzı tesadüfen boyayan bir bitkiyi çiğnemekten fazlasını gerektiriyordu. Kimyasal analizler ve deneyler, temel ilkeleri binlerce yıl boyunca tutarlılığını koruyan bilinçli bir uygulamaya işaret ediyor.

Siyah dişlerin görünüşün ötesinde anlamları da vardı. Tarihsel ve antropolojik kayıtlar bu uygulamayı yetişkinliğe geçiş, topluluk kimliği ve insanlar, hayvanlar ile doğaüstü varlıklar arasındaki farklara ilişkin inançlarla ilişkilendiriyor. Bu bulgu, uzun süredir bronz davulları ve metal işçiliğiyle ilgi gören Dong Son halkının araştırılmasına bu gelenekleri de dahil ediyor.

Bilimsel açıdan temel sorun, rengin dişlere nasıl geçtiğini açıklamaktı. Gömüldükleri toprak, yiyecekler ve kozmetik uygulamalar dişlerin rengini değiştirebilir. Araştırmacılar, eski kaplamanın ardındaki süreci belirlemek için mine üzerindeki elementleri inceledi ve bunları deneysel olarak karartılmış bir dişle karşılaştırdı.

Reklam

Kanal İnşaatı Sırasında Bulunan Bir Mezarlık

Dong Xa, 1994 ile 1997 yılları arasında tarımsal kanal inşaatının kütük tabutların bulunduğu büyük bir mezarlığı ortaya çıkarmasıyla arkeologların dikkatini çekti. Vietnamlı ve Avustralyalı ekipler 2001 ve 2004 yıllarında resmî kazılar yürüttü ve 72 insan kalıntısı çıkardı. Birçoğunun dişlerinde koyu siyahtan kızıl kahverengiye uzanan renk değişimleri vardı.

Yerleşim, Dong Son kültürünün geç dönemine aitti. Dong Son kültürü, teknolojik yeniliklerin ve toplumsal karmaşıklığın arttığı bir dönemde, MÖ 500 ile MS 50 arasında Kuzey Vietnam'da gelişti. Bu topluluklar ileri metal işçiliği geliştirdi ve bugün eski Vietnam kültürünün simgeleri arasında yer alan büyük bronz davullarıyla tanındı.

Mezarlara bırakılan silahlar, aletler ve özenle işlenmiş nesneler toplumsal konum farklılıklarını da ortaya koyuyor. Dong Xa'daki mezar eşyaları arasında kordon bezemeli seramikler, lake kaplı kanatlı kadehler ve MÖ 118'e tarihlenen Wuzhu sikkeleri bulunuyordu. Bu buluntular, mezarlığın ve insan kalıntılarının kronolojik bağlamını belirlemeye yardımcı oldu.

Araştırmacılar ayrıntılı inceleme için üç diş örneği seçti. 04DXD1K2 ve 04DXUI2 olarak tanımlanan iki örnek Demir Çağı mezarlarından geldi. Üçüncü örnek 04DXMPK ise yaklaşık 17. yüzyıla tarihlendi. Örnekler azı dişleri ve bir köpek dişinden oluşuyordu; üzerlerindeki siyah lekeler, yüzyıllarca toprak altında kaldıktan sonra bile mineye sıkıca tutunmuştu.

Örneklerin korunma durumu farklılık gösteriyordu. 17. yüzyıldan kalma dişte, daha yakın dönemlerde kayda geçirilen uygulamayla elde edilene benzeyen belirgin bir siyah pigment kaplaması korunmuştu. Demir Çağı örneklerinde araştırmacıların, ölçümlerin diş yüzeyini yansıtabilmesi için tortuyla kirlenmemiş mine bölgelerini seçmesi gerekti.

Bilim İnsanları Siyah Kaplamayı Nasıl İnceledi?

Gömüldükleri topraktaki demir zamanla insan kalıntılarına geçebilir. Tanen içeren bitkiler de normal tüketim sırasında dişleri boyayabilir. Asya Pasifik bölgesinde yaygın olan betel cevizi çiğneme, dişlerde ve diş etlerinde karakteristik kızıl kahverengi lekeler oluşturur. Beslenmeden kaynaklanan rastlantısal lekeler genellikle düzensiz, kahverengimsi bir renk değişimine yol açar; Vietnam'da dişlerin bilerek karartılmasıyla ilişkilendirilen koyu ve parlak siyah görünümden farklıdır.

Reklam

Ekip, bu olasılıkları örneklere zarar vermeden araştırmak için birbirini tamamlayan iki yöntem kullandı. Enerji dağılımlı spektrometriyle birleştirilen taramalı elektron mikroskobu (SEM-EDS), elektronları minenin mikroskobik bölgelerine yönlendirir. Bu etkileşim, belirli elementlere özgü X ışınları üretir ve araştırmacıların örnekte hangi elementlerin bulunduğunu belirlemesini sağlar.

Taşınabilir X ışını floresansı (p-XRF) ek ölçümler sağladı. Bu yöntemde örnek yüksek enerjili ışınıma maruz bırakılır ve yaydığı floresan X ışınları saptanır. Teknikler birlikte kullanılarak arkeolojik dişler korunurken renkli minenin kimyasal bileşimi incelenebildi.

Üç örneğin tümündeki ölçümlerde kalsiyum, fosfor ve oksijen ağırlıktaydı. Bu elementlerin doğal diş minesini oluşturan mineral hidroksiapatitte bulunması beklenir. Bununla birlikte, renkli bölgelerde dikkat çekici miktarda demir ve kükürt de vardı.

Hedeflenen bölgelerde demir oranı yüzde 2,37 ile yüzde 3,95, kükürt oranı ise yüzde 1,11 ile yüzde 1,75 arasında değişiyordu. Demir Çağı örneklerinden birinde demir oksit oranı, analiz edilen yüzey bileşiminin yüzde 25'ine ulaştı. Ölçümler, toprak bulaşmasına veya normal beslenme yoluyla birikime atfedilen seviyeleri aşıyordu; bu da demir içeren maddelerin tekrar tekrar uygulandığı görüşünü destekliyordu.

Demir ve Kükürt Uygulamanın Türünü Ortaya Koyuyor

Çalışmanın başyazarı ve Avustralya Ulusal Üniversitesi'nde arkeolog olan Yue Zhang, demir ve kükürt birlikteliğinin araştırma açısından önemini şöyle açıkladı:

Fe ve S sinyallerinin birlikte bulunmasının, demir tuzlarının kullanıldığına dair güçlü bir gösterge olduğuna inanıyoruz.

Fe, demirin; S ise kükürdün kimyasal simgesidir. Bu elementlerin birlikte bulunması, FeSO4 ve Fe2(SO4)3 formülleriyle gösterilen demir sülfat bileşiklerine işaret ediyor. Bu tür maddeler, demirin kükürt içeren materyallerle tepkimeye girmesiyle veya asidik ortamlarda oluşabilir.

Bu bileşim, dişlerin bilerek karartıldığını gösteren kimyasal bir parmak izi sağladı. Yüzyıllarla ayrılan örneklerde görülmesi, korunma durumlarındaki farklılıklara rağmen Demir Çağı dişlerini daha sonraki örnekle ilişkilendirdi.

Reklam

Ekip daha sonra deneysel arkeoloji yoluyla önerilen açıklamayı sınadı, olası bir eski uygulamayı yeniden oluşturdu ve sonucu kazı buluntularıyla karşılaştırdı. Araştırmacılar modern hayvan dişlerine demir mazı mürekkebi uyguladı. Demir tuzları ve tanenler içeren bu tarihsel pigment, Dong Xa için öne sürülen kimyasal tepkime yoluyla koyu siyah bir renk oluşturuyor.

Deneyde karartılan dişin kimyasal spektrumları, arkeolojik örneklerinkilerle neredeyse aynıydı. Spektrumlar, mevcut elementleri belirlemeye yardımcı olan ölçüm örüntüleridir. Deneysel kaplamadaki yüksek demir ve kükürt sinyalleri, eski dişlerde saptananlarla örtüşüyordu.

Bitki Özleri Demiri Siyah Pigmente Dönüştürdü

Polifenol adı verilen bir gruba ait doğal bitki bileşiği tanik asit, uygulamanın nasıl işlediğini açıklamaya yardımcı oluyor. Tanenler, ısıtıldığında veya asidik koşullarda, şelasyon adı verilen süreçle demir iyonlarına bağlanır. Ortaya çıkan demir ve bitki bileşiği kompleksleri havayla temas edip oksitlendikçe kararlı bir siyah pigmente dönüşür.

Bu pigment demir tanat olarak bilinir. Aynı kimyasal ilkeler, Orta Çağ'daki demir mazı mürekkebi tariflerinde ve 14. yüzyıldan kalma Çin tekstil boyama geleneklerinde görülür. Bu karşılaştırmalar, bitkisel malzemelerle demirin geçici bir leke yerine kalıcı bir renk oluşturmasını açıklamaya yardımcı oluyor.

Bileşiklerin kararlılığı, siyah rengin kişinin yaşamı boyunca kalmasını ve gömüldükten sonra iki bin yıl boyunca korunmasını açıklıyor. Deneydeki eşleşme, eski Vietnam topluluklarının bilinçli ve kimyasal açıdan gelişmiş bir uygulama kullandığı sonucunu destekledi.

Demir Çağı'ndan kalma bir dişte, mine üzerinde önemli bir birikime işaret edecek kadar demir oksit vardı. Bu örüntü, macunun tekrar tekrar uygulanmasıyla tutarlıydı. Topraktan kaynaklanan lekelenme ve betel cevizi çiğneme ise farklı kimyasal ve görsel örüntüler oluşturuyor. Zhang, betel cevizi çiğnemenin Vietnam örneklerinde görülen koyu siyah yerine kahverengimsi siyah bir renk değişimine yol açtığını da belirtti.

Deneyler, pigmenti oluşturan tepkimeyi açıklıyor. 19. yüzyıl ve 20. yüzyılın başlarından kalma tarihsel anlatımlar ise daha sonraki Vietnamlı uygulayıcıların izlediği hazırlama, boyama ve cilalama aşamalarının ayrıntılarını sunuyor.

Reklam

Yirmi Gün Sürebilen Bir Uygulama

Vietnam'da dişleri karartmak uzun süreli bir çaba gerektiriyordu. Etnografik kayıtlara göre süreç yirmi güne kadar sürüyor, bazı anlatımlarda bu sürenin daha da uzadığı belirtiliyordu. Uygulayıcılar önce diş minesini hazırlıyor, ardından kırmızı bir katman oluşturuyor, karartma karışımını sürüyor ve son olarak yüzeyi parlatıyordu.

İlk temizleme ve hazırlama aşaması yaklaşık üç gün sürüyordu. Limon suyu veya sirke, bazen kömür ya da cam tozu gibi aşındırıcı malzemelerle birlikte mine yüzeyini pürüzlendiriyordu. Bu aşındırma, boyanın yüzeye tutunmasına yardımcı olan mikroskobik girintiler oluşturuyordu.

Ardından kırmızı boyama aşaması geliyordu. Tanen içeren ısıtılmış macunlarla kaplanan yaprak şeritleri, sekiz ila on beş gün boyunca gece boyunca dişlere tutturuluyordu. Kullanılan malzemeler arasında lak böceği salgısı, nar kabuğu ve tanik asit bakımından zengin diğer bitkisel ürünler vardı. Bu uygulama, sonraki aşamada kullanılacak kırmızı bir alt katman oluşturuyordu.

Siyah boyama aşamasında demir kullanılıyordu. Uygulayıcılar, demir sülfat anlamına gelen toz vitriol kullanıyor veya metal bileşiklerini karışıma geçirmek için demir kaplardaki bitki özlerini ısıtıyordu. Bal ya da yapışkan pirinç macunun dişlere tutunmasını sağlarken tarçın ve yıldız anason da tat veriyordu.

Demir ve bitki bileşikleri tepkimeye girerek koyu siyah rengi oluşturuyordu. İstenen yoğunluğa bağlı olarak bu aşama iki ila sekiz gün sürüyordu. Kayıtlardaki süreler, işlemin ne kadar emek gerektirdiğini ve bazı anlatımlarda neden yirmi günden uzun sürdüğünü açıklıyor.

Yanmış hindistan cevizi kabuğu tozu veya katran son cilada kullanılıyor ve ayna gibi parlak bir görünüm sağlıyordu. Renk bir kez yerleştiğinde yaşam boyu kalıyor, parlaklığını korumak için iki ya da üç yılda bir küçük rötuşlar yapılıyordu. Tamamlanan işlem, betel kullanımına eşlik eden kızıl kahverengiden farklı olarak dişleri koyu siyaha boyuyor; uygulamanın tamamlandığını ve yetişkinliğe geçildiğini görünür biçimde işaret ediyordu.

Siyah Dişler Aidiyeti ve Yetişkinliği Gösteriyordu

Dong Son toplulukları, demir işçiliğinin Kuzey Vietnam'a yayıldığı ve Güney Çin'le alışverişin yoğunlaştığı bir dönemde diş karartma uygulamasını sürdürüyordu. Süslenmiş ağız, temasların, göçlerin ve teknolojik değişimin arttığı bir çağda kimliği ifade edebiliyordu.

Reklam

MS 25 ile 220 yılları arasında hüküm süren Doğu Han Hanedanlığı'na ait Çin metinlerinde, Orta Vietnam'da bir “siyah dişler krallığı”ndan söz ediliyor. Bu yazılı kayıtlar, Dong Xa'dan elde edilen arkeolojik kanıtlarla yaklaşık olarak aynı döneme denk geliyor. Daha sonraki Tang ve Ming hanedanlıkları dönemine ait anlatımlarda da uygulama, Güneybatı Çin ve Kuzey Vietnam için kayda geçiriliyor.

Antropolojik araştırmalar, siyah dişlerin toplumsal açıdan çeşitli işlevleri olduğunu ortaya koyuyor. Bazı geleneklerde insanlar, sözlü tarihlerde adı geçen “insansı iblisler” dahil hayvanlardan ve doğaüstü varlıklardan bu yolla ayrılıyordu. Diş karartma, çocukluktan yetişkinliğe geçişi görünür kılan bir erginlenme töreni işlevi de görebiliyordu.

Topluluğa aidiyet de bu uygulamanın anlamlarından biriydi. Görünüş, topluluğun üyelerini dışarıdakilerden ve yabancı istilacılar tarafından kaçırılan kişilerden ayırıyordu. Ortak ve kolayca tanınan bir bedensel özellik, toplulukların başka halklarla karşılaştığı dönemde aidiyet duygusunu güçlendirmeye yardımcı oluyordu.

Bu işlevler, zahmetli bir kozmetik uygulamanın neden bu kadar önem taşıyabildiğini açıklıyor. Siyah gülüş bir güzellik anlayışını yansıtırken olgunluk, kimlik ve kişinin topluluk içindeki yeri hakkında da mesajlar veriyordu.

Diş Çekiminden Dişleri Boyamaya

Güneydoğu Asya'daki daha eski topluluklar ağızlarını çoğu zaman fiziksel açıdan daha ağır bir yöntemle değiştiriyordu. Neolitik dönemde birçok topluluk, sağlıklı ön dişlerin ritüel olarak çekilmesi anlamına gelen diş ablasyonu uyguluyordu. Dişleri karartmak gibi bu değişiklik de görünür bir kimlik işareti oluşturuyordu.

İstatistiksel analizler, Demir Çağı'nda çekilmiş dişler yerine karartılmış diş izlerine rastlama olasılığının yirmi iki kat arttığını gösteriyor. Bu değişim, toplulukların aidiyeti ifade etmek için dişlerde yaptıkları değişiklikleri kullanma biçimlerinin dönüştüğüne işaret ediyor.

Dişleri karartmak, dişleri kalıcı olarak kaybetmeden veya diş çekiminin sağlık risklerini almadan görünür bir işaret sağlıyordu. Diş işlevini korurken benzer toplumsal görevleri yerine getirebiliyordu. Uygulama, betel cevizi tüketiminin görsel etkilerini belirginleştirmek ya da dişleri koruyarak ablasyonun görünümünü taklit etmek için gelişmiş olabilir.

Öne sürülen bu değişim, kozmetik uygulamaları Demir Çağı'nda yaşanan daha geniş dönüşümlerle ilişkilendiriyor. Yeni metal işçiliği becerileri geliştiren topluluklar, kontrollü kimyasal tepkimelerle diş minesinin görünümünü değiştirebilecek malzemelere de erişebiliyordu.

Reklam

Değişen Güzellik Anlayışları Altında Uzun Bir Gelenek

Demir Çağı'ndan 19. yüzyıla kadar, yöntemlerin ayrıntıları zamanla değişse de Vietnam'da dişleri karartmanın temel kimyası tutarlılığını korudu. 20. yüzyılın başlarında bu uygulama, cinsiyet ve toplumsal sınıf farkı gözetmeksizin Vietnam'daki çoğunluk etnik gruplar ile çok sayıda azınlık topluluğunda yaygınlaşmıştı.

Japonya'nın Edo döneminden kalma resimlerde de dişleri benzer biçimde karartılmış kadınlar görülüyor. Bu görünüm, ya kültürel etkileşime ya da aynı kimyasal ilkeleri kullanan bağımsız bir gelişime işaret ediyor. Bölgenin daha geniş tarihsel bağlamı, Vietnam geleneğini dişleri bilerek karartmaya yönelik daha geniş bir örüntünün içine yerleştiriyor.

19. yüzyılın sonlarında Fransız sömürge yazarları, Vietnam'daki bu uygulamayı beyaz dişleri üstün gören güzellik anlayışlarıyla değerlendirdi. Görünüşü küçümseyen ifadelerle şöyle tanımladılar:

ağzın içinde mutlak bir karanlık boşluk

Bu tanım, uygulamaya olumlu anlamlar yükleyen kişilere karşı gözlemcilerin takındığı kültürel önyargıyı ortaya koyuyor. Sömürge baskısı ve 20. yüzyıldaki Batı kültürünün etkisi, diş karartma geleneğini zamanla geriletti; ancak uygulama bugün Güneydoğu Asya'nın bazı uzak topluluklarında sürüyor.

Dong Son kültürüne ait başka bir yerleşim olan Nui Nap'ten elde edilen eski genom verileri, eski topluluklarla Kinh olarak bilinen günümüz Vietnam grupları ve Çin'in Yunnan eyaletindeki Dai toplulukları arasında genetik yakınlıklar bulunduğunu gösteriyor. Dişleri karartma geleneği tarihsel olarak Dai topluluklarında da vardı. Bu genetik ve kültürel bağlar, Demir Çağı Güneydoğu Asyası'ndaki kapsamlı bölgesel etkileşimleri yansıtıyor.

Dong Xa Tarihsel Kayıtlara Ne Katıyor?

Bu keşif, günümüze ulaşan insan kalıntılarını yazılı betimlemeler ve daha sonraki kültürel uygulamalarla ilişkilendiriyor. “Siyah dişler krallığı” anlatımlarında kaydedilen türden bilinçli bir diş karartma uygulamasına fiziksel kanıt sunarak bu tarihsel gözlemleri arkeolojik bulgularla destekliyor.

Kronoloji birkaç önemli dönemi kapsıyor:

  • MÖ 500 ile MS 50: Dong Son kültürü Kuzey Vietnam'da gelişti.
  • Günümüzden 2.157 ila 1.830 yıl önce: Dong Xa'da incelenen Demir Çağı kalıntıları bu döneme tarihleniyor.
  • Yaklaşık 17. yüzyıl: Karşılaştırma için kullanılan sonraki diş örneği bu döneme ait.
  • 1994 ile 1997: Tarımsal kanal inşaatı Dong Xa mezarlığını ortaya çıkardı.
  • 2001 ve 2004: Vietnamlı ve Avustralyalı ekipler alanı kazdı ve 72 insan kalıntısı çıkardı.

Dong Xa, bronz davulları, silahları ve diğer eserleriyle daha iyi tanınan bu topluluklara ilişkin tabloyu da genişletiyor. Dişler; kimyasal bilgi, emek isteyen güzellik uygulamaları ve beden üzerinden ifade edilen kültürel kimlikler hakkında kanıtlar barındırıyor.

Gelecekte yapılacak araştırmalar, uygulamanın ne zaman ve nasıl yayıldığını izlemek için Güneydoğu Asya'nın başka yerlerindeki mezarları inceleyebilir. Mevcut bulgular, iki bin yıl süren geleneklerle kişisel bir süslenme biçimini ilişkilendirirken toplumların çekici bir gülüşü ne kadar farklı tanımlayabildiğini de gösteriyor.

Öne Çıkan Noktalar

  • Hanoi'nin yaklaşık 70 kilometre uzağındaki Dong Xa'da bulunan dişler, yaklaşık 2.000 yıl önce dişlerin bilerek karartıldığına dair doğrudan kanıt sunuyor.
  • Araştırmacılar Demir Çağı'na ait iki örnekle yaklaşık 17. yüzyıla tarihlenen bir örneği inceledi.
  • Demir ve kükürt ölçümleri ile demir mazı mürekkebiyle yapılan deney, demir tuzlarıyla bitki tanenlerini birleştiren uygulamalara işaret ediyor.
  • Tarihsel Vietnam uygulamaları, mineyi hazırlama, kırmızıya boyama, siyaha boyama ve cilalama aşamalarını içeriyor; işlem kimi zaman yirmi günden uzun sürüyordu.
  • Siyah dişler güzelliği, yetişkinliği ve topluluk kimliğini ifade ediyor; bazı geleneklerde insanları doğaüstü varlıklardan ayırıyordu.
  • Uygulama, sömürge baskısı ve Batı kültürünün etkisiyle geriledi ancak Güneydoğu Asya'nın bazı uzak topluluklarında sürüyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir