Moğol Yönetimi Yuan Hanedanı Döneminde Çin’i Nasıl Dönüştürdü?

11 dakikalık okuma
Moğol Yönetimi Yuan Hanedanı Döneminde Çin’i Nasıl Dönüştürdü?

Avrasya’ya uzanan yeni bir hanedan

Cengiz Han’ın torunu Kubilay Han, 1271’de Yuan Hanedanı’nı ilan etti. Sekiz yıl sonra Yashan açıklarında Güney Song Hanedanı’nı yenilgiye uğratması, Çin’i fethetme sürecini tamamladı. 1279’daki zafer, Çin’in yerli seçkinler tarafından yönetildiği yüzyıllara son verdi ve ülkeyi ilk kez yabancı bir hükümdarın yönetimi altında birleştirdi.

İçindekiler
  1. Avrasya’ya uzanan yeni bir hanedan
  2. Moğol yönetimi altında iktidarı kim elinde tutuyordu?
  3. Ticaret ve kâğıt paranın vaadi
  4. İki başkent ve onları besleyen güzergâhlar
  5. Sarayda inanç, dil ve bilgi
  6. Resim, porselen ve tiyatro gelişti
  7. Diplomasi Avrupa saraylarına ulaştı
  8. Askerî ve mali baskılar Yuan’ı nasıl zayıflattı?
  9. Önemli tarihler ve geride kalanlar
  10. Önemli Noktalar

Kubilay, yönetimini Çin siyasi geleneğinin meşru bir devamı olarak göstermek için Çin tarzı bir hanedan adı benimsedi. Bugünkü Pekin’in bulunduğu yerdeki Dadu’dan yönetirken Çin imparatorluğunun ritüellerini ve dilini benimsedi; hükümdarın yetkisini göksel onaydan aldığı inancını ifade eden Gök’ün Buyruğu’na sahip olduğunu öne sürdü. Yönetimi, Moğol bozkır geleneklerini korurken Çin devlet yönetimine de değer verdi.

Çin ayrıca Pasifik’ten Akdeniz’e uzanan daha geniş Moğol dünyasının merkezî bir kavşağı hâline geldi. Kervanlar ve gemiler; malları, insanları, dinî inançları ve pratik bilgileri Çin, Orta Asya, İslam dünyası ve Avrupa arasında taşıdı. Hanedan, hem Çin’in yönetilme biçimini hem de sınırlarının çok ötesindeki yerlerle kurduğu bağları değiştirdi.

Fetih, yeni bağlantıların yanı sıra yıkım da getirdi. 13. yüzyılda yaşamış İranlı devlet görevlisi ve tarihçi Ata Melik Cüveynî, Moğolların Asya’daki yerleşik düzenleri devirirken yol açtığı yıkımı şöyle anlattı:

Bir zamanlar bereketle dolup taşan bir dünya tek darbeyle harabeye döndü; yöreleri çöle dönüştü ve yaşayanların büyük bölümü öldü.

Kubilay’ın sarayı, fethi kalıcı bir yönetime dönüştürme göreviyle karşı karşıyaydı. Kurumlar oluşturdu, tahıl ve vergi akışını başkente yönlendirdi ve Çin’in idari uygulamalarını, çıkarları Avrasya’ya yayılan bir hanedanın ihtiyaçlarıyla bir araya getirdi. Bu birleşim, hanedanın başarılarını da gerilimlerini de şekillendirdi.

Reklam

Moğol yönetimi altında iktidarı kim elinde tutuyordu?

Yuan hanı; bakanlıklar, sekretaryalar ve eyalet dairelerinin desteklediği güçlü bir sarayın merkezinde yer alıyordu. Günlük idari işlerin büyük bölümünü Çinli danışmanlar ve kâtipler yürütüyordu. Ancak önemli görevlere çoğu zaman Moğollar ya da imparatorluğun başka bölgelerinden güvenilir müttefikler getiriliyordu.

Çin bürokrasisi, geniş ve yerleşik bir nüfusu yönetmek için gereken yazılı kayıtları, yasaları ve daireleri sağlıyordu. Moğol yöneticiler ise bağlılık ve otorite konusunda kendi tercihlerini beraberinde getirdi. Bu iki unsur, önemli Çin kurumlarını korurken bu kurumlar içinde iktidarı kimin kullanabileceğini değiştiren merkezî bir yönetim ortaya çıkardı.

Toplum resmî olarak dört gruba ayrılmıştı. En üst sırada Moğollar yer alıyordu. Onları, maliye, mühendislik ve yönetim alanlarında destek sağlamak üzere doğuya getirilen Orta ve Batı Asya topluluklarını kapsayan semu grubu izliyordu. Kuzey Çinliler bunların altında, Song döneminde en uzun süre direnen güney Çinliler ise en alt sırada bulunuyordu.

Bu sıralama, devlet görevlerine erişimi, yasal muameleyi ve fırsatları etkiliyordu. Düzen, Moğollara ve kozmopolit müttefiklerine ayrıcalıklı konumlar sağlarken geleneksel âlim-bürokrat sınıfının, yani devlet hizmeti ve klasik öğrenimle özdeşleşen eğitimli seçkinlerin etkisini azaltıyordu.

Bazı Çinli aileler yine de devlet hizmeti, ticaret veya uzmanlık gerektiren beceriler sayesinde yükseldi. Hiyerarşi her durumda katı biçimde uygulanmıyordu, ancak Yuan toplumunun genel niteliğini belirliyordu. Saray, doğru yönetim anlayışının imparatorluk iktidarını sınırlayabileceğini savunan Konfüçyüsçü âlimlere karşı temkinliydi. Bu kaygı atamaları, hukuk kurallarını ve memur alımını etkiledi.

Uzun süre devlet görevlileri, klasik metinlere ilişkin bilgileriyle seçiliyordu. Moğollar fetih sırasında memuriyet sınavlarını askıya aldı ve ancak 1315’te yeniden başlattı. Sınavlar yeniden yapıldığında etnik kotalar ve kısıtlamalar, Moğol ve semu adaylara sağlanan avantajları korudu. Pek çok Çinli âlim öğretmen ya da yerel kâtip olarak mütevazı görevler aldı; diğerleri eğitim, din ve sanat alanlarına yöneldi.

Yazılı hukuk, eyalet yönetimi, resmî bürokrasi ve imparatorluk ritüelleri yine de yönetimin merkezinde kalmaya devam etti. Bu kurumlar, daha sonra daha merkezî Ming ve Qing devletlerinin şekillenmesine yardımcı oldu.

Reklam

Ticaret ve kâğıt paranın vaadi

Kubilay’ın yönetimi, kara ve deniz ticaretini canlandırdı. Kervanlar, insanların ve iletilerin uzun mesafeler boyunca yolculuk etmesini sağlayan at istasyonları ve güvenli konaklama yerleriyle Moğol posta ve aktarma ağı sayesinde Orta Asya’yı aştı. İpek, seramik, lake işleri ve metal ürünler Çin’den batıya taşındı.

Mallar ve bilgiler doğuya da ulaştı. Tekstil, cam ve değerli taşların yanı sıra İslam dünyasının bilimsel bilgisi ve tıbbı da geldi. İran ve Orta Asya’dan tüccarlar Çin limanlarına ve kentlerine yerleşirken Çinli tüccarlar faaliyetlerini Güneydoğu Asya ve Hint Okyanusu’na taşıdı. Kent pazarlarında farklı diller konuşan ve farklı inançlara bağlı insanlar bir araya geldi.

Kâğıt para, Yuan ekonomisinin en görünür özelliklerinden biri hâline geldi. Önceki Çin hanedanları da kâğıt para kullanmıştı, ancak Yuan yöneticileri devlet tarafından basılan banknotları başlıca para birimi yaptı. Kâğıt para, büyük ödemeleri ve vergi işlemlerini kolaylaştırıyor, geniş mesafelere yayılan bir imparatorluğun ihtiyaçlarına uyuyordu.

Para birimi başlangıçta pazarların birbirine bağlanmasına yardımcı oldu. Değeri, insanların banknotların ödeme ve değiş tokuşta kullanılmaya devam edeceğine güvenmesine bağlıydı. Sonraki yıllarda aşırı miktarda kâğıt para basılması ve kamu maliyesi üzerindeki baskının artması bu güveni sarstı. Madeni para kıtlığı ve banknotların temsil ettiği değer karşılığında bozdurulmasına ilişkin anlaşmazlıklar enflasyona katkıda bulundu.

14. yüzyılın ortalarına gelindiğinde para krizi toplumsal sıkıntıları artırdı ve hükümetin askerlere ve tedarikçilere ödeme yapmasını zorlaştırdı. Fiyatların yükselmesi paranın satın alma gücünü düşürerek hem haneler hem de devlet için sorun yarattı.

Buna rağmen Yuan yönetiminin orta dönemlerinde ticaret gelişmeyi sürdürdü. Saray, tuz ve diğer önemli mallarda devlet tekellerini korudu; yani bu malların ticaretini devlet denetliyordu. Tahıl, kanallar ve nehirler üzerinden büyük miktarlarda başkente taşınırken Çin limanları Avrasya’nın dört bir yanından gelen tüccarların buluşma noktaları olmayı sürdürdü.

İki başkent ve onları besleyen güzergâhlar

Dadu, Yuan iktidarının ölçeğini ve örgütlenmesini yansıtıyordu. Planlamacılar başkenti geniş caddeler, surlarla çevrili bölgeler ve tebaayı ve ziyaretçileri etkilemek üzere tasarlanmış bir saray kompleksiyle görkemli bir ızgara planına göre düzenledi. Kent, imparatorluk sarayını özenle düzenlenmiş bir kentsel alanın merkezine yerleştiriyordu.

Reklam

Yazlık başkent olan ve sonradan Xanadu adıyla bilinen Shangdu, hanedanın başka bir yönünü yansıtıyordu. Yönetici ailenin bozkır köklerini ve açık kuzeye duyduğu bağlılığı temsil ediyordu. Dadu ve Shangdu birlikte, Moğol kimliğini korurken Çin’in imparatorluk biçimlerini benimseyen bir sarayı gözler önüne seriyordu.

Hükümetin kuzeydeki başkente düzenli biçimde erzak ulaştırması gerekiyordu. Yuan yetkilileri, Yangtze havzasından Dadu’ya tahıl taşımak için Büyük Kanal’ı onarıp genişletti. Kanal, tarımsal üretimi sarayın, görevlilerin ve garnizonların ihtiyaçlarına bağlıyordu.

Yollar ve posta aktarma istasyonları, görevlileri, ulakları ve tüccarları ülkenin dört bir yanına taşıyordu. Köprüler, depolar ve rıhtımlar erzakın taşınmasını ve saklanmasını sağlıyordu. Bu ağ, pirinç tarlalarını ve pazarları imparatorluk yönetimine bağlayarak altyapıyı siyasi denetimin pratik bir dayanağı hâline getirdi.

Sarayda inanç, dil ve bilgi

Moğol yöneticiler, çeşitli inançlara sahip imparatorluk genelinde meşruiyet kazanmak için farklı dinleri destekledi. Yuan sarayı Tibet Budizmi’ni himaye etti; lamalara etkili danışmanlık görevleri verdi, Budist sanatını ve ritüellerini destekledi. Konfüçyüs tapınaklarına da destek sağlandı, Taoist uygulamalar sürdü ve pek çok kentte Müslüman ve Hristiyan topluluklar özgürce ibadet etti.

Bu dinî çeşitlilik, Moğol geleneğini ve farklı inançlara sahip insanları yönetmenin pratik gereklerini yansıtıyordu. Sarayın Tibet Budizmi’ne verdiği öncelik, ülkenin dört bir yanındaki kent ve topluluklarda görülen daha geniş dinî faaliyetlerle bir arada var oldu.

Âlim 'Phags pa, Moğolca için yeni bir yazı sistemi geliştirdi; Yuan yönetimi bu yazıyı imparatorlukta kullanılmak üzere yaygınlaştırdı. Belgelerde, kitabelerde ve sanat eserlerinde Çince, Moğolca, Uygurca, Tibetçe, Farsça ve başka yazı sistemleri kullanıldı. Yazı, hem yönetim hizmetinde kullanılıyor hem de Yuan topraklarından geçen insanların çeşitliliğini kayda geçiriyordu.

Müslüman gökbilimciler ve hekimler sarayda çalışarak takvimleri yeniden hesapladı; anatomi ve eczacılık alanındaki yöntemleri paylaştı. Çinli zanaatkârlar cam ve metal işleme tekniklerini benimsedi; Orta Asyalı ustalar ise Çin tasarımlarını ve sırlarını kullandı. Topluluklar arasındaki alışveriş, malların yanı sıra pratik becerilerin de yayılmasını sağladı.

13. yüzyılın sonlarında Yuan topraklarında seyahat eden Venedikli tüccar Marco Polo, kentlerin zenginliğini, sarayın ihtişamını ve posta sisteminin erişimini anlattı. Onun anlatısı, Avrupa’nın görüşlerini yüzyıllar boyunca şekillendirdi. Kubilay’ın otoritesini anlatırken şöyle yazdı:

O, gelmiş geçmiş dünyanın en büyük hükümdarıdır.

Polo’nun kitabındaki her ayrıntının ne ölçüde doğru olduğu belirsizliğini koruyor. Bununla birlikte anlatısı, alışılmadık ölçüde geniş bir ülke genelinde pek çok inancı, dili ve yeteneği bir araya getiren güçlü bir devlet izlenimi verdi.

Reklam

Resim, porselen ve tiyatro gelişti

Devlet görevlerinde yükselme imkânları daralan pek çok Çinli âlim, enerjisini resme, hat sanatına, şiire ve dine yöneltti. Eserlerinde titiz gerçekçilikten ziyade kişisel ifadeye ve fırça darbelerinin hareketine daha fazla değer verdiler. Resim, resmî görevlerin daha zor erişilebilir olduğu bir dönemde kişiliği ifade etmenin ve entelektüel dostlukları sürdürmenin yolu hâline geldi.

Sarayda görev yapan yetenekli sanatçı Zhao Mengfu, yabancı yönetim altındaki hizmet ve dürüstlük meseleleriyle boğuştu. Önceki hanedanların sanat örneklerine dönerek bunları yeniden yorumladı ve eğitimli âlimlerle özdeşleşen resim geleneği olan literati sanatına yeni bir yön verdi.

Yuan’ın Dört Ustası olarak bilinen Huang Gongwang, Ni Zan, Wu Zhen ve Wang Meng, manzara resminde kendilerine özgü yaklaşımlar geliştirdi. Eserleri sonraki kuşakları etkiledi. Manzaralar ahlaki anlamlar da taşıyabiliyordu: Yıpranmış çamlar, ıssız kulübeler ve sessiz ortamlar inziva, dostluk ya da sadakat düşüncelerini ifade ediyordu.

Bambu resmi, bitkiyi dayanıklılık ve doğrulukla özdeşleştiren âlimler arasında gelişti. Resim, kamu görevinde dile getirilmesi zor değerleri anlatmanın bir yolunu sundu. Bu dönemin yaratıcılığı kısmen, eğitimli Çinli erkeklerin Moğol yönetimi altındaki değişen konumundan kaynaklandı.

Jingdezhen fırınları, şeffaf sırın altına ithal kobalt pigmenti kullanarak büyük miktarlarda mavi-beyaz porselen üretti. Bu yöntem, mavi süslemeyi seramiğin koruyucu yüzeyinin altına yerleştiriyordu. Eserler hem yerli seçkinlere ulaştı hem de Batı Asya ve ötesindeki alıcıların ilgisini çekerek Çin üretimini yabancı malzemeler ve pazarlarla buluşturdu.

Yuan’ın sanat hamileri lake işleri, tekstil ve metal işçiliğindeki yenilikleri de destekledi. Edebiyat, özellikle zaju oyunları aracılığıyla gelişti. Matbaacılığın yaygınlaşması metinlere erişimi artırdı ve gündelik dille anlatı geleneğinin kök salmasına yardımcı oldu. Bu başarılar, dönemin hanedanın ötesine uzanan sanatsal etkisini belirledi.

Diplomasi Avrupa saraylarına ulaştı

Yuan Çin’i, dinin uzak hükümdarlar arasında köprü kurabildiği daha geniş bir Moğol diplomasi ağının parçasıydı. Hanlar ile papalar arasında mektuplar gidip geldi. Fransiskenler ve başka din adamları Moğol saraylarına gidip gelerek iletişim kanallarının açık kalmasına yardımcı oldu.

Moğol elçileri, 1274’te İkinci Lyon Konsili’nde ortak düşmanlara karşı ittifak görüşmelerine katıldı. Ortak bir Haçlı seferi düzenlenmedi, ancak bu temas fikir ve mal alışverişinin sürmesini sağladı. Diplomasi ve dinî yolculuklar, aralarında büyük mesafeler bulunan bölgelerin birbirine bağlanmasına yardımcı oldu.

Reklam

Moğol yönetimi altındaki Çin topraklarından gelen Doğu Süryani keşiş Rabban Bar Sawma, 1280’lerde Avrupa saraylarına seyahat etti. Krallarla görüştü ve iş birliği arayışında bulundu. Yolculuğu, Avrasya’daki hareketliliğin yalnızca doğuya gelen ziyaretçilerden ibaret olmadığını, Çin’den batıya giden yolcuları da kapsadığını gösterdi.

Marco Polo ve diğer sivil ziyaretçiler, Yuan yönetiminde ulak ve gözlemci olarak görev yaptı. Bu bağlantılar, Orta Doğu ve Doğu Avrupa’daki stratejik rekabetle bir arada var oldu. Yine de 13. yüzyılın sonları, yelken çağından önceki en bağlantılı dönemlerden biri hâline geldi; dinî yolcular, elçiler ve tüccarlar uzak toplumlar arasında güzergâhları işler durumda tuttu.

Askerî ve mali baskılar Yuan’ı nasıl zayıflattı?

Yuan’ın askerî gücünün, hanedanın genişlemesi sırasında bile sınırları vardı. Japonya’yı istila girişimleri, sert direniş ve fırtınaların ardından 1274 ve 1281’de başarısız oldu. Güneydoğu Asya’daki seferler maliyetli ve sonuçsuz kaldı. Bu harekâtlar kalıcı başarı getirmeden kaynakları ve erzakı zorluyordu.

14. yüzyılın ortalarına gelindiğinde yönetimin iç sorunları ağırlaşmıştı. Saray içindeki hizipler çoğaldı, yolsuzluk yayıldı ve mali yükler arttı. Sel, kuraklık ve salgın hastalıklar, savaş ve vergilerin baskı altında tuttuğu bölgeleri vurdu.

Hükümet daha fazla banknot bastıkça kâğıt paraya duyulan güven azaldı. Değer kaybeden para ödemeleri zorlaştırırken devlet erzakı ve askerlerin sadakatini korumakta güçlük çekti. Mali sorunlar ve askerî güçlükler birbirini besledi.

Yuan yönetimine karşı isyanların en bilineni Kızıl Türbanlılar Hareketi oldu. Hareket; hoşnutsuz köylülerin, yerel seçkinlerin ve eski devlet görevlilerinin desteğini aldı. Geçim kaynaklarının sekteye uğramasından yönetime duyulan güvenin azalmasına kadar çeşitli baskılarla karşı karşıya kalan toplumun farklı kesimlerinde muhalefet yayıldı.

1368’de isyancı güçlerin başına yükselen eski bir keşiş olan Zhu Yuanzhang Dadu’ya girdi ve Ming Hanedanı’nı kurdu. Yuan yöneticileri bozkıra çekildi. Çin’deki denetimini kaybeden hanedanın mirasına sahip çıktığını ileri süren Kuzey Yuan varlığını sürdürdü.

Önemli tarihler ve geride kalanlar

Yuan Hanedanı’nın yükselişi ve çöküşü yaklaşık bir yüzyıla yayıldı. Hanedanı tanımlayan bazı politikalar ve bağlantılar ise fetih ile çöküş arasındaki dönemde gelişti:

  • 1271: Kubilay Han, Yuan Hanedanı’nı ilan etti.
  • 1274: Japonya’ya yönelik ilk istila girişimi başarısız oldu; Moğol elçileri İkinci Lyon Konsili’ndeki görüşmelere katıldı.
  • 1279: Güney Song, Yashan’da yenilgiye uğradı ve Çin’in fethi tamamlandı.
  • 1281: Japonya’yı istila etmeye yönelik ikinci girişim başarısız oldu.
  • 1280’ler: Rabban Bar Sawma iş birliği arayışıyla Avrupa saraylarına gitti.
  • 1315: Memuriyet sınavları etnik kotalar ve kısıtlamalarla yeniden başlatıldı.
  • 1368: Zhu Yuanzhang Dadu’ya girdi ve Ming Hanedanı’nı kurarken Yuan yöneticileri bozkıra çekildi.
Reklam

Ming ve daha sonra Qing hanedanları, daha güçlü bir merkezî bürokrasi üzerine kuruldu, yenilenen sınav sistemini geliştirdi ve Moğolların imparatorluğa kattığı sınır bölgelerini yakından denetledi. Yuan yönetimi, hanedanın kendisi yönetimden çekildikten sonra da etkisini sürdüren kurumsal uygulamalar bıraktı.

Literati resmi ve seramik sanatı yüzyıllar boyunca sanatsal ölçütleri belirledi. Kara ve deniz ticaretinin genişlemesi ve daha kozmopolit bir kent yaşamı; Çin’in Afrika, Avrupa ve Asya’nın daha geniş dünyasıyla kurduğu bağlarda kalıcı iz bıraktı. Hanedan, iktidara eşitsiz erişimi ve fethin yüklerini kültürel yaratıcılık ve geniş çaplı alışverişle bir arada barındırdı.

Önemli Noktalar

  • Kubilay Han, Yuan Hanedanı’nı 1271’de ilan etti ve 1279’da Çin’in fethini tamamladı.
  • Yönetim, Moğol geleneklerini Çin bürokrasisiyle birleştirdi; başkent Dadu, yazlık başkent ise Shangdu’ydu.
  • Dört gruplu hiyerarşi, Moğolları ve semu topluluklarını kuzeyli ve güneyli Çinlilerin üzerinde tutuyordu.
  • Memuriyet sınavları, Moğol ve semu adayları kayıran kotalar ve kısıtlamalarla 1315’te yeniden başladı.
  • Ticaret, posta aktarma ağı ve kanallardaki iyileştirmeler Çin’i Avrasya pazarlarına daha sıkı biçimde bağladı.
  • Kâğıt para ticareti destekledi; aşırı basım ve mali baskılar daha sonra enflasyona katkıda bulundu.
  • Saray, daha geniş dinî faaliyetlerin yanı sıra Tibet Budizmi’ni destekledi; dil, bilim ve zanaat alanlarında alışveriş yaşandı.
  • Literati resmi, mavi-beyaz porselen ve zaju tiyatrosu kalıcı kültürel başarılar hâline geldi.
  • Askerî başarısızlıklar, saray çatışmaları, felaketler, para sorunları ve isyanlar Yuan iktidarını zayıflattı.
  • Ming Hanedanı 1368’de Çin’de Yuan yönetiminin yerini aldı; Yuan kurumları, sanatları ve ticari bağlantıları sonraki dönemleri şekillendirmeyi sürdürdü.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir